AM5 platformu, Ryzen 7000 ve Ryzen 9000 işlemcilerle birlikte kullanılabilen dokuz farklı yonga seti ile geliyor. Bu yonga setleri anakartların bağlantı özelliklerini ve çoğu durumda fiyat skalasını da belirliyor. Üst segmentlere çıktıkça anakartlara daha fazla ve daha hızlı bağlantı özellikleri geliyor. Bugünkü konuğumuz AsRock X870E Taichi de üst düzeyde yerini alan anakartlardan biri.
Yeni bir anakart alırken bu çipsetleri ve anakartların ilişkisini daha iyi öğrenmeniz önemli. Özellikle 800 serisinin çıkmasıyla 600 serisine göre yapılan değişiklikler kafaları daha çok karıştırıyor. Bu rehberimizde daha doğru anakart ve çipset seçimi yapmanıza yardımcı olmak için AM5 çipseti ile sunulan özelliklere ve elimizdeki AsRock anakarta yakından bakacağız.
Çipset ne işe yarıyor buna biraz daha yakından bakalım.
- Girişte bahsettiğimiz gibi tüm sistemin bağlantı yeteneklerini belirliyor.
- Tüm bileşenlerin birbiri ile verimli bir şekilde çalışmasını sağlıyor.
- Anakartınızdaki USB, SATA ve PCI-e gibi giriş çıkış ve genişleme desteğini doğrudan belirliyor.
- Üst model çipsetlere doğru çıktığınızda işlemci ve RAM’in Overclock desteği ve yetenekleri de artıyor.
Eskiden çipsetler anakartlarda kuzey ve güney köprüsü olarak adlandırılırdı. Kuzey çipset, sistemin kritik parçaları için daha hızlı ve stabil bağlantı sağlamakla görevliydi. Örneğin RAM ve ekran kartı. Güney köprüsü ise SATA, USB’ler gibi daha yavaş bağlantıları yönetiyordu.
Modern sistemlerde ise kuzey köprüsü dediğimiz kısım doğrudan işlemcinin içerisine entegre edilmiş halde geliyor. Güney köprüsü ise halen anakartlarda bulunuyor ve eskiden olduğu gibi daha yavaş bağlantı noktalarını yönetiyor. Güney köprüsü de işlemciye genelde 4 adet PCI-e hattıyla bağlı oluyor.
BIOS Desteği
Tüm AM5 anakartlar, uygun BIOS sürümüne sahip olduklarında Ryzen 7000 ve sonrası işlemcilerle çalışabiliyor. 800 serisi anakartlar çoğu Ryzen 9000 işlemciyi kutudan çıkar çıkmaz desteklerken, 600 serisi anakartlarda BIOS güncellemesi gerekebiliyor. Tabii ki eğer sıkı bir Techolay izleyicisiyseniz biliyorsunuzdur; 9950X3D gibi işlemlerin en son X870 anakartlarda bile çalışmadığı durumlar olabilir ki zaten bu durumlarda anakartınızın BIOS’unu güncellemeniz gerekiyor. AsRock ve diğer anakart markaları için BIOS güncelleme rehberlerimizi hem Techolay.net’te hem de YouTube kanalımızda bulabilirsiniz.
AsRock dahil çoğu anakartta bulunan BIOS Flashback özelliği sayesinde, uyumlu bir işlemciye ihtiyaç duymadan BIOS güncellemesi yapılabiliyor ve 600 serisi anakartlar ile de 9000 serisi işlemciler kullanılabiliyor.
Öte yandan şunu da belirtelim. Elimizdeki X870E Taichi, Ryzen 9000 serisi için hazır olarak geliyor ve çoğu durumda BIOS güncellemesine gerek kalmadan direkt kullanmaya başlayabiliyorsunuz.
Overclock Desteği
X870, X870E, X670E, X670, B650E, B650, B850: Detaylı RAM ve işlemci overclock ile PBO (Precision Boost Overdrive) desteği sunuyor.
B840 ve A620: Sadece EXPO ile RAM hız aşırtmayı destekliyor.
VRM kalitesi düşük olan bazı anakartlarda teorik olarak overclock desteklense bile pratikte mümkün olmayabilir. Bu nedenle anakartın donanımı (özellikle VRM) önemli. Aslında üst sınıflara doğru çıktığınızda çoğu durumda anakartın bileşen kalitesi de artıyor ve bunu çok kafaya takmanız gerekmiyor.
PCIe Desteği
AM5 yonga setlerinin çoğu 24 adet PCIe 5.0 hattı sunuyor. Bunlar farklı bileşenlere ayrılıyor ve bazen de paylaşılabiliyor:
- 16 hat: Ekran kartı için x16 yuvasına
- 4+4 hat: M.2 SSD ve diğer cihazlara
- 4 hat: Yonga seti ile bağlantı için
Bazı işlemciler (örneğin Ryzen 7 8700G) sadece PCIe 4.0 teknolojisi kullanıyor ve 20 hat sunuyor.
Ana PCIe x16 Yuvası (Ekran Kartı İçin)
- X870, X870E, X670E, B650E: PCIe 5.0 desteği sunuyor.
- X670, B850, B650, B840, A620: En az PCIe 4.0 desteği mevcut.
- B840 ve A620 yalnızca tek bir x16 yapılandırmasına izin veriyor, 8+8 bölünme desteği yok.
M.2 SSD Yuvası
- X870, X870E, B850, X670E, B650E çipsetlerde PCIe 5.0 desteği zorunlu.
- B650: PCIe 5.0 opsiyonel.
- B840, A620: Sadece PCIe 4.0 destekleniyor.
Ekstra PCIe Hatları
Yonga seti tarafından sağlanan hatlar, ek PCIe yuvaları, diğer M.2 slotları, ağ donanımı, Wi-Fi ve SATA bağlantıları gibi bileşenler arasında paylaştırılıyor.
USB Desteği
X870E, X670E, X670
- 2x USB 20 Gbps
- 12x USB 10 Gbps
- 2x USB 5 Gbps
X870, B650E, B650:
- 1x USB 20 Gbps
- 6x USB 10 Gbps
- 1x USB 5 Gbps
B840, A620:
USB 20 Gbps desteği yok
- 2x USB 10 Gbps
- 2x USB 5 Gbps
USB 4
- X870E ve X870’te USB 4 desteği zorunlu.
- Diğer yonga setlerinde ise opsiyonel olarak sunuluyor.
Tabii bu kadar USB mutlaka anakartta bulunacak diye bir şey yok. Anakart üreticileri genelde daha az USB portu sağlıyorlar. Genelde üst düzey anakartlarda 8-10 arası USB portu oluyor.
Elimizdeki AsRock X870E Taichi’deki port ve yuvalara baktığımızda ise:
- 2x PCI-e 5.0 x16 yuvası.
- Her iki yuvayı doldurduğunuzda 8-8 olarak bölünüyor.
- 1x PCI-e 5.0 x4 M.2 SSD yuvası.
- CPU’ya bağlı ve arka tarafta bulunan USB’ler:
- 2x USB4 Type C 40 Gbps – Ayrıca 15W PD destekli.
- 2x USB 3.2 Gen 2 Type A
Çipset tarafına baktığımızda ise çipsetin CPU’ya PCI-e 4×4 hızında bağlı olduğunu görüyoruz.
Çipsete bağlı:
- 3x PCI-e 4.0 x4 yuvası.
- 6x SATA3
- Çipsete bağlı USB portları ise:
- Arkada:
- 3x USB 3.2 Gen2 Type A
- 3x USB 3.2 Gen1 Type A
- 2x USB 2.0 Type A
- Önde:
- 1x USB 3.2. Gen 2×2 Type C
- 4x USB 3.2 Gen1 Type A
- 4x USB 2.0 Type A
- Arkada:
SATA ve Diğer Bağlantılar
X870E, X670E, X670: En fazla 8 adet SATA 6 Gbps portu için destek sunuyor.
Diğer yonga setleri: Maksimum 4 SATA portu sağlayabiliyor.
Burada paylaştığımız teknik özellikler, AMD’nin yonga seti tasarımlarına dayanmakta. Ancak bazı bağlantı türleri (az önce bahsettiğimiz USB port sayıları, PCIe hatları, SATA portları, gibi) veya overclock desteği anakart üreticilerine göre değişiklik gösterebilir. Satın almadan önce seçtiğiniz anakartın teknik özelliklerini üretici sitesinden kontrol etmenizde fayda var.
Yine bazı anakartlarda konfigürasyona bağlı olarak bazı PCIe hatları ortak kullanılabiliyor ve bu da bağlantı hızının yarıya düşmesine neden olabiliyor. Genelde daha yüksek modellerde bu durum daha az yaşanıyor ancak kullanacağınız bağlantılara ve hızlara dikkat ederek anakart modelinizi araştırmanız gerekebilir.
Yine konuğumuz X870E Taichi’den örnek verecek olursak;
Bu anakartta her iki PCI-e x16 yuvasını doldurduğunuzda PCI-e hatları 8-8 olarak bölünüyor. PCI-e 5.0 ekran kartları için halen yeterli bir bant genişliği bu. Hatta RTX 5090 takarsanız bile performans kaybı minimum düzeyde kalıyor.
Bunun dışında AsRock’ın sağladığı teknik verilere göre bu anakartta bütün M.2 SSD yuvalarını doldurmak herhangi bir hız düşmesine yol açmıyor.
Son olarak 600 ve 800 serisindeki isimlendirme mantığından da bahsedelim.
X600 serisinde PCI-e 5.0 M2 yuvası standart olarak geliyor.
B600 serisinde SSD için PCI-e 5.0 desteği oluyor ancak B650’de bu durum opsiyonel olduğu için kontrol etmeniz gerekiyor.
600 serisinde E takısını görürseniz bu anakartlarda PCI-e 5.0 hızında x16 hat olduğunu anlayabilirsiniz.
A600 serisinde ise PCI-e 5.0 desteği bulunmuyor.
800 serisine baktığımızda ise X ifadesi PCI-e 5.0 x16 yuvasının standart olarak bulunduğunu gösteriyor.
E takısı olduğunda da Dual-Chipset yapısı sayesinde 2 kata kadar port ve yuva eklenebiliyor.
B850’ye baktığımızda AMD ekran kartı için PCI-e 5.0 desteğinin olduğunu belirtmemiş ancak anakart üreticiler opsiyonel olarak CPU’ya bağlı PCI-e 5.0 X16 yuvası sunabiliyor.
B840 ise giriş model. Aslında 600 serisindeki A620’nin yeniden isimlendirilmiş hali diyebiliriz.
Bir de PRO serisi çipsetler var ancak bunları anakart üreticilerinin sayfasından kontrol etmeniz gerekiyor.
Tüm bu bilgileri AMD’nin paylaştığı tablodan daha net görebilirsiniz.
Sonuç
Günlük kullanıcılar ve oyuncular için B650, geniş özellikleri ve uygun fiyatıyla iyi bir seçim olabilir.
Profesyonel sistemler için X870E ve X670E, gelişmiş bağlantı ve genişleme imkanlarıyla öne çıkıyor. Elimizdeki AsRock X870E Taichi’de de yüksek hızda ve çok miktarda giriş çıkış noktaları mevcut.
Giriş seviyesi sistemler için A620 ve B840 yeterli olabilir ama bağlantı, hız ve overclock gibi konularda ciddi sınırlamalara sahip.
B850 ile B840 arasındaki farklar, isim benzerliğine rağmen çok büyük. Yanlış seçim yapılmaması adına bu detaylara dikkat etmeniz gerekiyor. Örneğin az önce belirttiğimiz gibi B840, aslında A620’nin yeniden adlandırılmış versiyonu.
Yonga seti seçimi, sisteminizin geleceğe dönük ne kadar esnek olacağını belirliyor. Doğru tercihi yapmak için sadece fiyatı değil, ihtiyaç duyduğunuz tüm özellikleri göz önünde bulundurmalısınız.
