Bazzite Linux nasıl Windows 10X'in vizyonunu Linux cephesinde uygulamayı başardı?

Merhaba arkadaşlar.

Bugün sizlere son yıllarda Linux oyuncu topluluğunda inanılmaz popülerleşmiş olan Bazzite Linux'un aslında iptal edilen Windows 10X'in vizyonunu nasıl gerçeğe döktüğünü anlatacağım.

Windows 10X neydi?​

Windows 10X, Microsoft tarafından 2019 yılında duyuruldu. Windows 10X, çift ekranlı bilgisayarlara göre tasarlanmıştı. Fakat Windows 10X'i normal Windows'tan ayıran çok önemli teknik farklar vardı:

1. State Separation (Durum Ayrımı) Özelliği​

Bu özellik, Windows'u tek bir C diskine yüklemek yerine birden fazla bölüntü kullanıyordu. Bu sistemin kullandığı bölüntüler:

1. EFIESP (EFI System Partition): Önyükleme (boot) dosyaları bu bölüntüde saklanıyordu.
2. MainOS (İşletim Sistemi): İşletim sistemi dosyaları (kayıt defteri dahil) bu bölüntüde saklanıyordu. Önemli nokta bu bölüntünün salt okunur olmasıdır, yani hiçbir uygulama bu bölüntüye veri yazamaz.
3. Data/OSData (Kullanıcı Verileri): Kullanıcının verileri (belgeler, resimler vb.), indirdiği uygulamalar ve değiştirdiği (değiştirilebilir) sistem ayarları bu bölüntüde saklanıyordu. Bu bölüntünün yazma erişimi vardı.

Bu bölüntüler diskte ayrı ayrı bölüntüler olarak değil, Windows 8'den beri desteklenen Storage Spaces özelliğini (spesifik olarak Thin Provisioning mantığını) baz alan OSPool bölüntüsüne bağlı sanal diskler olarak yer alıyordu.

Bu özellik sayesinde Windows'un klasik sorunu olan yükseltme sonrası ciddi sorunlar çıkabilmesi ve bilgisayara virüs bulaşıp sistemi ele geçirmesi gibi durumlar engellenebiliyordu.

Bu yapı sayesinde gelen diğer avantajlardan da bahsedeyim.

2. Çok Hızlı Güncellemeler​

Windows 10X'in en büyük iddiası, güncellemelerin 90 saniyeden kısa sürecek olmasıydı. Bu aslında üstte bahsettiğim State Separation sayesinde mümkün oluyordu. Windows arka planda yeni Windows imajını indirecek, ardından sistem yeniden başlatıldığında yeni imaj anında devreye girecekti. Bahsedilen 90 saniyelik süre aslında bu yeni imajın aktif edilme süresiydi.

3. Uygulamalar için Sandbox Ortamı​

Windows 10X'te tüm uygulamalar Sandbox ortamında çalışıyordu. Sistem UWP uygulamalar üzerine kurulmuştu. Eski Win32 uygulamaları ise Win32 Container üzerinde çalıştıracaktı. Bu da Win32 uygulamalar ile sıkça yaşanan yanlış kayıt defteri değişiklikleri veya hatalı DLL yüklemelerini tamamen çözüyordu.

4. Konteynır (Container) Tabanlı Sürücü Sistemi​

Windows 10X tüm cihaz sürücülerinin "evrensel" olmasını ve kayıt defteri ile System32'ye kesinlikle ellememesini zorunlu kılıyordu. Bu da "driver hell" dediğimiz sorunu çözmek içindi.

5. Çift İmaj Sistemi​

Sistem bu hızlı güncellemeleri yapmak için çift bölüntü kullanıyordu. Sistem geçici bölüntüdeki Windows 10X'i güncelliyordu, eğer güncelleme başarılı olursa sistem yeniden başladığı anda yeni imaj üzerinden başlıyordu. Bu hem üstte bahsettiğim 90 saniyeden kısa güncellemeleri sağlıyordu, hem de olası bir güncelleme hatasında veya elektrik kesintisinde sistemin çökmesini engelliyordu.

Diğer Farklar​

Tüm bunlara ek olarak Windows 10X, Windows 10'a göre çok daha modern bir arayüze sahipti. Birçok kullanıcı sırf arayüz için bile Windows 10X'i denemek istiyordu. O dönemde Windows 10X emülatörü sadece Intel işlemcilerde çalıştığı için (Hyper-V Nested VM özelliği Windows 11'den önce AMD işlemcilerde çalışmamaktadır) Ryzen kullanan benim gibi kullanıcılar bu emülatörü hiçbir zaman deneyemedi. Gerçi deneseniz bile performans yerlerde olacağı için 10 dakika sonra kapatırdınız ama yine de "Keşke Windows 10 da böyle arayüze sahip olsa" diyebilirdiniz.

Peki madem Windows 10X, Windows 10'a göre bu kadar artıya sahipti, neden iptal edildi? Şimdi o konuya geçelim.

Windows 10X neden iptal edildi?​

Windows 10X'in iptal edilmesinin 2 ana sebebi bulunuyordu:

1. En önemli sebep Win32 uyumluluğu sorunuydu. Üstte bahsettiğim Win32 Container maalesef inanılmaz derecede ağırdı, bu da sistemin kağnı hızında çalışmasına neden oluyordu. Microsoft'un Windows 10X ile kullanmayı planladığı cihazlar çok düşük güç tüketimli işlemciler (Intel'in çok kısa süre piyasada kalan Lakefield işlemcileri) kullanıyordu ve bu da Win32 Container'ın performans sorununu daha ağır belli ediyordu.
   
   Microsoft bu yüzden 2020'nin başında Windows 10X'i bir Chrome OS rakibi olarak konumlandırıp ucuz tek ekranlı bilgisayarlara göre yeniden tasarlamaya başladığında Win32 Container'ı tamamen kaldırmaya karar verdi. Fakat bu daha büyük bir soruna sebep oldu: Google Chrome, WinRAR, Photoshop, Discord (masaüstü uygulaması) gibi uygulamalar kesinlikle çalışmayacaktı. Sıradan bir Windows kullanıcısı için Chrome'un bile kurulamadığı bir sistem direkt uzak durma sebebiydi.
   
   
2. Windows 10X ilk başta çift ekranlı bilgisayarlar için tasarlanmıştı. Bu tarz sistemler için Windows 10X'in yeni arayüzü ve altyapı farkları inanılmaz avantaj sağlıyordu. Fakat 2020 yılında (pandemi patlaması sonrası) Microsoft bu sistemi tek ekranlı ucuz bilgisayarlara uyarlamaya karar verince işletim sisteminin var olma amacı tamamen öldürülmüştü. Windows 10X artık halk nezdinde "kısıtlanmış bir Windows 10"dan başka bir şey değildi.
   
   
3. Windows 10X'in kullanıcılar için en çekici özellikleri yeni görev çubuğu, yeni Başlat menüsü ve güncellenmiş tasarım diliydi. Microsoft "Bu özellikleri niye sadece Windows 10X adlı bir sisteme yapıyoruz ki? Normal Windows'a da getirebiliriz" dediği anda Windows 10X, Microsoft için bitmişti.

Tüm bunlardan sonra Windows 10X iptal edildi ve onun yerine Haziran 2021'de Windows 10X ile çok benzer arayüze sahip olan Windows 11 duyuruldu. Ekim 2021'de de Windows 11 piyasaya sürüldü.

Şimdi gelelim Bazzite Linux'a.

Bazzite Linux nedir?​

Bazzite Linux, Fedora Atomic Desktops tabanlı ve oyun odaklı bir Linux dağıtımıdır. Bazzite'ın amacı bir bilgisayarı konsola veya tek başına bir oyun sistemine dönüştürmektir. Hatta bunun için Steam Gaming Mode desteği bile sunmaktadır.

Bazzite son zamanlarda Linux oyuncu topluluğunda epey popüler oldu. Özellikle ROG Xbox Ally X gibi cihazlarda Windows 11'e göre çok daha iyi performansla oyun oynayabiliyorsunuz.

Peki Bazzite Linux neden aslında Windows 10X'in vizyonunun gerçeğe dökülmüş halidir? Şimdi ona geçelim.

Not: Bu dediklerimin birçoğu Fedora Silverblue ve Fedora Kinoite için de geçerlidir, fakat özellikle Bazzite'a özel olanları ayrı olarak yazacağım.

1. Immutable Yapı (Linux'un State Separation'ı)​

Bazzite Linux'ta sistemin farklı bölümleri aynı Windows 10X gibi yapısal olarak ayrılmıştır.

1. /usr ve /etc bölüntüleri tamamen salt okunur haldedir. Hiçbir uygulama (hatta Kernel bile) bu bölüntülere tek bir yazma bile yapamaz. Aynı Windows 10X'in MainOS bölüntüsü gibidir.
2. Uygulamalar tamamen Sandbox'lı Flatpak sistemiyle kurulur. Klasik Fedora RPM paketleri kullanılmaz.
3. /var ve /home bölüntülerine yazma yapılabilir. Bu bölüntülerde kullanıcının verileri ve yerel Config dosyaları saklanır. Windows 10X'teki Data/OSData bölüntüsüne eşdeğerdir.

2. Güncelleme Sistemi​

Bazzite Linux aynı Windows 10X gibi güncellenir. Güncellemeler OCI imajları olarak indirilir ve geçici bir alanda saklanır. Sistem yeniden başladığında "güncelleme" ekranında sadece sistem bu imaja geçiş işlemini tamamlar, ki bu da çok kısa bir işlemdir. Eğer bu işlem başarısız olursa kullanıcı önyükleme menüsünden eski sürümü seçip anında devam edebilir.

3. Klasik Linux Paketlerini Çalıştırma Yaklaşımı​

Bazzite Linux'ta klasik Linux paketleri Distrobox üzerinden çalıştırılabilir. Distrobox, Windows 10X'in Win32 Container'ına benzer mantıkta çalışır. Fakat Windows 10X'in Win32 Container'ı full Windows ortamının çalıştırılmasını gerektirirken Distrobox'ta konteynır içindeki Linux neredeyse hiç kaynak tüketmez, çünkü Linux konteynırlarında ayrı bir çekirdek ve ayrı sürücüler çalışmaz.

4. Windows 10X ile Benzer Sürücü Yaklaşımı​

Bazzite Linux aynı Fedora Atomic gibi harici sürücüleri "layered" (katmanlanmış) bileşen olarak yükler. Fakat Fedora Atomic'ten gelen bu artıya ek olarak Bazzite doğrudan NVIDIA sürücülerini içeren imajlar sunar. Bu imajlarda NVIDIA sürücüsü işletim sistemi imajının üzerine eklenmiş bir "plugin" (eklenti) olarak çalışır, yani ana imaja yüklenmiş değildir. Bu da sistemin çok daha kararlı çalışmasını sağlar.

Bu yaklaşım da Windows 10X'in "evrensel" (System32'ye ve kayıt defterine yazamayan) sürücü yaklaşımına çok benziyor.

5. Bazzite Özelliği: Steam Oyun Modu​

Bu özellik ironik bir şekilde Windows 10X'in arayüz yaklaşımına benziyor. Nasıl Windows 10X'te çok daha sade bir görev çubuğu ve çok daha basit bir kabuk (Shell) varsa ve bu da tablet gibi cihazlarda rahatlık sağlıyorsa, Bazzite da benzeri bir şeyi hedefliyor.

Bazzite'ın Gaming Mode imajlarında doğrudan Steam Deck arayüzüne (Gaming Mode) geçebiliyorsunuz. Bu arayüz KDE ve GNOME'u tamamen atlıyor ve konsol deneyimi sağlıyor. Sadece bununla da kalmayıp işlemci, RAM ve GPU'yu daha verimli kullanıyor, bu da ROG Xbox Ally X gibi cihazlar için büyük bir artı.

Şimdi gelelim Bazzite'ın neden bu kadar başarılı olduğuna.

Bazzite neden başarılı oldu?​

1. Bazzite'ta çok nadir durumlarda sistem seviyesinde bir araç yüklemek istediğinizde imajın üzerine rpm-ostree ile katmanlayabiliyorsunuz. Bu işlem yeniden başlatma gerektiriyordu, fakat sistemi stabil tutuyordu. Windows 10X'in en büyük sorunu olan konteynırda çalışmayan uygulama sorunu Bazzite'ta bu yöntem sayesinde aşılıyor.
2. Windows oyunları Bazzite'ta Proton ile çalışıyor. Proton ve Wine, ağır sanal makine kafasında bir konteynıra göre çok verimli çalışan bir uyumluluk katmanıdır. Bu da Windows oyunlarının (Clair Obscur: Expedition 33, Baldur's Gate 3, Resident Evil Requiem gibi) çok az performans düşüşüyle (hatta el konsollarında daha yüksek performansta) çalışmasını sağlıyor. Bazzite da zaten kendisini bir oyun sistemi olarak tanımladığı için bu amaca mükemmel hizmet ediyor.
3. Windows 10X, pazarın pek de ihtiyaç duymadığı bir amaç olan "Ucuz bilgisayarlar için Chrome OS rakibi" işletim sistemi olmaya çalıştı. Kullanıcılar için Windows 10X "Hiçbir şey yapılamayan bir Windows 10" idi.
   
   Bazzite Linux ise tam da el konsolu (ve kompakt oyun bilgisayarı) kullanıcılarının aradığı işletim sistemiydi. SteamOS resmi olarak normal bilgisayarlara kurulamadığı için (Steam Deck imajı indirip kurtarma yapmalısınız, bu da bazı sorunlara sahip) Bazzite burada müthiş bir seçenekti. ROG Ally, Legion Go gibi cihaz kullanıcıları Windows 11'in ağır yapısı sebebiyle oyunlarda tam performans alamayabiliyordu. Bazzite kurunca çoğunlukla performans artıyordu.
4. Bazzite'ın doğrudan NVIDIA imajı sunması özellikle de Secure Boot kullanan sistemler için bir nimetti. Çoğu Linux dağıtımında insanlar NVIDIA sürücülerini kurma süreciyle boğuşurken Bazzite'ın bunu hazır olarak ve imzalı (Secure Boot destekli) bir şekilde sunması, kullanıcılar için inanılmaz bir avantajdı.
5. Bazzite'ın yeni sürümleri OGC çekirdeği kullanır. Bu çekirdek özellikle oyunlarda daha düşük gecikme ve daha yüksek %1 FPS değerleri için optimize edilmiştir.
6. Bazzite ile gelen ujust aracı birçok uzun ve zor iyileştirme ve düzeltmeyi tek komutla yapmanızı sağlar. Bu da karmaşık görünen birçok işlemin az bilgili kullanıcılar tarafından kolaylıkla yapılabilmesini sağladı.

Sonuç​

Sonuç olarak Microsoft, Windows 10X ile aslında iyi bir vizyonla gelmişti. Fakat Microsoft'un hataları ve Windows 11 fikri nedeniyle bu vizyon Windows tarafında gerçekleşemedi.

Fakat Bazzite Linux bu vizyonu alıp olabilecek en mükemmel şekilde hayata geçirdi. Bu sayede Bazzite ekibi hem ROG Xbox Ally X gibi el konsolu kullananlara, hem tamamen oyun odaklı masaüstü bilgisayar kullananlara, hem kompakt oyun bilgisayarı toplayıp konsol olarak kullanmak isteyenlere, hem de daha standart bilgisayar kullanıcılarına stabil, bozulmayan, hafif, kolayca kurulup kullanılan ve gerektiğinde çatır çatır oyun oynatıp gerektiğinde günlük işleri sorunsuzca yapan bir Linux dağıtımı sağlamış oldu. Her ne kadar çoğu artısı Fedora Atomic'ten geliyor olsa da Bazzite bunu mükemmel bir son kullanıcı deneyimiyle birleştirdi.

Peki siz hangi Linux dağıtımını kullanıyorsunuz? Sizin Bazzite deneyiminiz oldu mu? Veya Bazzite'ın Windows 10X ile benzerlikleri sizi etkiledi mi?