Rehber Debian minimal kurulumu

Merhaba arkadaşlar. Bu rehberde Debian'ın minimal kurulumunu yapacağız. Ayrıca Debian'ın kısa bir tarihine de değineceğim.

Debian nasıl ortaya çıktı?​

GNU işletim sistemine Linux çekirdeğinin eklenmesiyle daha çok Linux olarak bilinen fakat tam adı GNU/Linux olan işletim sistemi doğmuştu. Yeni işletim sisteminin çıkışı sonrası ilk dağıtımlar da birer birer ortaya çıkmaya başladı. Bunlardan biri de Mayıs 1992'de yazılım mühendisi Peter MacDonald tarafından yazılan SLS (Softlanding Linux System) idi. SLS o zamanların en popüler dağıtımıydı. Fakat SLS çok fazla hataya sahipti. Kullanıcıları da bu hatalardan bezmiş durumdaydı. Bu kullanıcılardan biri de yazılım mühendisi Ian Murdock idi. SLS'de yaşadğı bu sorunlar Ian'i yeni bir proje üzerinde çalışmaya itmişti. O projenin adı Debian idi. Diğer bir ifadeyle SLS'deki bu sorunlar aslında Debian'ın çıkış felsefesini ve temelini oluşturdu; sağlamlık ve kararlılık. Eylül 1993'te Debian 0.01 ile ilk sürümü yayımlandı. Böylece GNU/Linux'un temel taşlarından biri olan ve aynı zamanda birçok dağıtımın temelini oluşturacak olan Debian doğmuştu.

Debian nedir?​

Debian, GNU/Linux'un en köklü ve aynı zamanda ana kol dağıtımlarından biridir. Debian; güvenilirliği, sağlamlığı ve kararlı yapısıyla bilinen ve GNU/Linux camiasında oldukça saygı duyulan bir dağıtımdır. Bugün Ubuntu da dahil 200'den fazla dağıtımın kökeni Debian'a dayanmaktadır. Yani GNU/Linux dağıtımlarının yarısından fazlası aslında Debian kökenlidir. Bu da onu en fazla tercih edilen taban dağıtım yapıyor. Aşağıdaki periyodik tabloda gördüğünüz o devasa sarı alan Debian tabanlı dağıtımları simgeliyor.

Fakat bu tablo daha çok aktif ve popüler dağıtımları gösterdiği için buzdağının görünen kısmı gibidir. Tam hali ise aşağıdaki soy ağacında mevcuttur. Görselin yüksek çözünürlüklü halini Wikipedia'daki List of Linux distributions sayfasında bulabilirsiniz.

Mesela Google, şirket içi bilgisayarlarında kendi yazdığı Debian tabanlı gLinux dağıtımını kullanıyor. Unutmadan, yerli işletim sistemimiz olan Pardus da Debian tabanlıdır. Çok bilinmese de Nokia'nın internet tabletler için geliştirdiği Maemo ve sonrasında akıllı telefonlar için geliştirdiği (Symbian değil dikkatinizi çekerim) Maemo'nun devamı olan MeeGo Harmattan da Debian tabanlıdır. Üstelik Android'den çok daha hızlı ve kararlı bir yapıdaydı. Debian'ın taban olarak bu kadar tercih edilmesinin sebebi onu diğer dağıtımlardan üstün kılan güvenirliği, sağlamlığı ve kararlılığıdır. Debian, günümüzde halâ aktif olarak geliştirilmekte olan en eski ikinci dağıtımdır. En eskisi Slackware'dir. Slackware aslında SLS'nin devamıdır. SLS'nin çok fazla hata barındırması sebebiyle yazılım mühendisi Patrick Volkerding, dağıtımın kodlarını yeniden derleyerek hatalardan temizledi ve daha kararlı bir hale getirdi. Bunun sonucunda yeni bir dağıtım olarak Slackware ortaya çıkmış oldu. Yani Debian hiçbir şeyi taban almadan yaratılmış bir dağıtımken, Slackware SLS'nin taban alınıp yaratıldığı bir dağıtımdır. Zaten SLS'nin ömrü de uzun olmadı. Proje 1994'te durduruldu. Slackware, SLS'nin mirasını devraldı ve bugün aktif olarak geliştirilmekte olan en eski GNU/Linux dağıtımı olma özelliğini taşıyor.

Debian hangi kullanıcılar için uygundur veya uygun değildir?​

Debian, genelde sunucu bilgisayarlarında tercih edilen bir dağıtım olmakla birlikte, kararlı ve hatasız bir işletim sistemi isteyen son kullanıcılar için de uygundur. Fakat güncel kalmak isteyen ve en son yenilikleri anında almak isteyenler için uygun değildir. Bununla birlikte belli bir tecrübe gerektirdiği için GNU/Linux'a yeni geçenlere de pek önerilmez.

KURULUM​

Minimal kurulum nedir ve neden gereklidir?​

Öncelikle neden minimal kurulum yapmalıyız kısaca bir özet geçeceğim. Normal kurulumda genellikle kullanıcıların işine yaramayacak bir sürü yazılım ön yüklü gelmekte. Bu yazılımlar hem hafızada gereksiz yer kaplar hem de performans kayıplarına ve optimizasyon sorunlarına yol açabilirler. Bu sebeple minimal kurulum bazı kullanıcılar için bir zorunluluktur. Minimal kurulumlar genelde yazılımları en aza indirgeyerek sadece sistem için gerekli olan yazılımları barındırırlar ve daha az bileşen içerdikleri için her zaman daha hızlı ve daha kararlı çalışırlar.

Minimal Kurulum​

Öncelikle Debian'ın temel kurulumunu yaparken aşağıdaki yazılım seçimi bölümü karşınıza gelecek. Burası minimal kurulumun ilk ve en önemli adımı. Bu bölümde Debian desktop environment ve GNOME seçenklerinin işaretli olduğunu göreceksiniz. İkisinin de işaretlerini kaldırın ve sadece standart yardımcı sistem yazılımları seçili kalacak şekilde devam ederek kurulumu tamamlayın.

Masaüstü kurulumu yapmadan kurulumu tamamladığımız için karşımıza bir uçbirim (terminal) ekranı gelecek. İlk olarak root hesabıyla giriş yapmamız gerekiyor. Root, sistem üzerindeki tüm dosya ve dizinlerin erişilebildiği, tüm yetkileri elinde bulunduran ana hesaptır. Root hesabına root komutunu girerek giriş yapıyoruz. Root hesabına giriş yaptıktan sonra ilk iş olarak "SuperUser DO", yani sudo'yu kurmamız gerekiyor. Bunun için apt install sudo komutunu giriyoruz ve sudo'yu kuruyoruz.

sudo'yu kurduktan sonra şimdi kullanıcı hesabımıza sudo yetkisi vermemiz gerekiyor. sudo, kullanıcı hesabımıza geçici root yetkisi vermemiz için gerekli bir bileşendir. Örneğin ben kullanıcı adımı xyz yaptım. sudo yetkisi vermek için /sbin/usermod -aG sudo xyz komutunu girdim. En altta görebilirsiniz. Siz hangi kullanıcı adını belirlediyseniz onu yazın. Örneğin kullanıcı adı ege olan biri /sbin/usermod -aG sudo ege komutunu girmeli. Kullanıcı hesabına sudo yetkisi verdikten sonra root hesabıyla işimiz bitiyor ve exit komutuyla root hesabından çıkış yapıyoruz.

Masaüstü Kurulumu​

Masaüstü kurulumu öncesi ufak bir bilgi vereyim. Eğer cihazınızın RAM'i 4 GB ya da daha düşükse KDE Plasma ve GNOME'u önermem. Bunlar ağır masaüstülerdir ve 4 GB ile rahat çalışamazlar. Daha doğrusu sadece masaüstüne yetecektir. Tarayıcıda birkaç sekme açtığınızda bellekle ilgili yetersizlikler yaşayabilirsiniz. Bununla birlikte işlemcinizin de en azından orta seviye olması gerekiyor.

GNOME​

Not: Terminal üzerinde masaüstü kurulumu örneğini sadece GNOME üzerinden vereceğim. Diğer masaüstü ortamlarından birini kurmayı düşünüyorsanız GNOME üzerinden vermiş olduğum örnekten bakarak kurabilirsiniz.

Root hesabından çıkış yaptıktan sonra kullanıcı adımızla giriş yapıyoruz. Giriş yaptıktan sonra artık tek yapmamız gereken masaüstünün kurulum komutunu girip kurulumu tamamlamak. GNOME için iki adet minimal kurulum seçeneği mevcut. Birincisi core paketidir. GNOME core paketi için sudo apt install gnome-core komutunu giriyoruz.


Sonrasında karşımıza kurulacaklar listesini içeren bir ekran gelecek. Evet diyerek kurulumu başlatıyoruz. Kurulum tamamlandıktan sonra sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatıyoruz.


İkinci paket çok daha minimal olan shell paketidir. Tüm masaüstü ortamları içinde en minimal olanı bu. Öyle ki terminal bile yüklü gelmiyor. Hiçbir şey yüklü gelmesin, ihtiyacım olan tüm yazılımları kendim kuracağım diyorsanız shell paketini kurabilirsiniz. shell paketi için sudo apt install gnome-shell komutunu girin. Kurulum tamamlandıktan sonra sudo apt install gnome-terminal komutunu girerek terminali kurun. Terminali kurduktan sonra uygulama mağazası için sudo apt install gnome-software komutunu girin ve mağazayı kurun. Mağazayı kurduktan sonra sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın. Rahat bir GNOME deneyimi için minimum 6 GB belleğiniz ve orta seviye işlemciniz olmalı. Fakat şunu söylemeliyim ki shell paketini pek tavsiye etmem. Hiçbir şey yüklü gelmiyor. Kurulum sonrası birçok yazılımı kendiniz kurmakla uğraşmak zorunda kalacaksınız. O yüzden core paketi son kullanıcı açısından daha pratik.

Xfce​

Xfce için de iki ayrı kurulum paketi mevcut. GNOME'daki shell paketine benzer bir masaüstü Xfce için de mevcut. Eğer hiçbir şey yüklü gelmesin her şeyi kendim kuracağım diyorsanız sudo apt install xfce4 komutunu girin. Kurulum tamamlandıktan sonra terminal için sudo apt install xfce4-terminal komutunu girip terminali kurun. Terminali kurduktan sonra mağaza için sudo apt install gnome-software komutunu girerek uygulama mağazasını kurun. Sonrasında sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın.

Son kullanıcı için daha uygun olan minimal Xfce aslında Xfce4'ün üstüne kuruluyor. Yani yukarıda vermiş olduğum xfce4 kurulumu tamamlandıktan sonra sudo apt install xfce4-goodies komutunu girin. Mağaza için de yukarıda verdiğim gnome-software komutunu girin. Sonrasında sistemi yeniden başlatın. Zaten içinde gereksiz bir yazılım bulunmuyor. xfce4 de tıpkı GNOME'daki shell paketi gibi gereğinden fazla sade yapıda olduğundan son kullanıcı için pek uygun sayılmaz.

Xfce, hafif masaüstüler arasında en çok tercih edilenlerden biridir. Kaynak tüketimi düşüktür ve hızlıdır. 2 GB ve 4 GB bellekli cihazlarda idealdir. GNOME ile aynı altyapıdan gelir.

KDE Plasma​

KDE Plasma için sudo apt install kde-plasma-desktop komutunu girin. Kurulum bittikten sonra sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın. KDE Plasma hem görselliğin hem de kişiselleştirmenin en başarılı olduğu olduğu masaüstüdür. Tabi kaynak kullanımı da diğerlerine göre biraz fazladır. Rahat bir deneyim için cihazınızın minimum 6 GB belleğe ve orta seviye işlemciye sahip olması gerekiyor. KDE Plasma'nın ana dağıtımı olan KDE neon'a kıyasla buradaki masaüstü daha hafif ve sade yapıda.

Cinnamon​

Cinnamon için sudo apt install cinnamon komutunu girin. Fakat Cinnamon'un son kullanıcı açısından uygun minimal sürümü yok. Buradaki kurulum GNOME'daki shell paketi gibidir. Masaüstü kurulumu tamamlandıktan sonra sudo apt install gnome-software komutunu girerek uygulama mağazasını kurun. Cinnamon'da ihtiyacınız olan yazılımları kendiniz kurmak zorundasınız. Mesela not defteri için sudo apt install gedit, fotoğraf görüntüleme için sudo apt install eog, ekran görüntüsü almak için sudo apt install gnome-screenshot gibi komutları girmeniz gerekiyor. Zaten bunlar uygulama mağazasında mevcut. Terminale gerek kalmadan oradan da yükleyebilirsiniz. shell paketlerini önermememin sebebi de not defteri, fotoğraf görüntleyici gibi temel yazılımların bile yüklü gelmemesi. Sonrasında sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın. Cinnamon da GNOME ile aynı tabandan gelmekte. Cinnamon'un sade hali oldukça güzel. Rahat bir Cinnamon deneyimi için minimum 4 GB belleğinizin olması gerekiyor.

MATE​

MATE için de yine iki tane kurulum mevcut. GNOME ve Xfce'de olduğu gibi shell benzeri paket mevcut. Bunun için sudo apt install mate-desktop-environment-core komutunu girin. Diğerlerinden farklı olarak MATE'de ekran yöneticisi yüklü gelmiyor. Yani sistemi yeniden başlatırsanız karşınıza tekrar terminal ekranı gelecek. Bu sebeple masaüstü kurulumu tamamlandıktan sonra sudo apt install lightdm komutunu girip ekran yöneticisini kurun. Ekran yöneticisini kurduktan sonra sudo apt install gnome-software komutuyla uygulama mağazasını kurun. Sonrasında sudo reboot komutu ile sistemi yeniden başlatın.

Son kullanıcı açısından daha uygun olan minimal paket için sudo apt install mate-desktop-environment komutunu girin. Ekran yöneticisi bu pakette de olmadığı için kurulum tamamlandıktan sonra yukarıda verdiğim lightdm komutunu girip kurulumu tamamlayın. Mağaza için de yine yukarıda verdiğim gnome-software komutunu girin. Sonrasında sistemi yeniden başlatın.

MATE aslında GNOME 2 olarak da bilinen eski GNOME'un devamıdır. Şu anki güncel GNOME aslında GNOME 3'tür. Fakat bazı kullanıcılar GNOME'un bu yeni halini sevmedikleri için eski GNOME'un kodlarını alıp çatalladılar. Böylece MATE ortaya çıktı. Yani eski GNOME günümüzde MATE olarak yoluna devam ediyor. Ayrıca MATE'in de kaynak tüketimi düşüktür. Hafif ve hızlı bir masaüstüdür. 2 GB ve 4 GB bellekli cihazlarda idealdir. Eğer eski GNOME'u seviyorsanız MATE bunun için en iyi alternatif.

LXDE​

LXDE için de iki ayrı kurulum mevcut. GNOME, Xfce ve MATE'de olduğu gibi shell paketi mevcut. Bunun için sudo apt install lxde-core komutunu girin. Masaüstü kurulumu tamamlandıktan sonra sudo apt install gnome-software komutuyla uygulama mağazasını kurun. Eğer uygulama mağazasına alternatif olarak daha hafif bir şey kurmak isterseniz sudo apt install synaptic komutunu girerek Synaptic paket yöneticisini kurabilirsiniz. Zaten Xfce, MATE ve LXQt'nin normal kurulumlarında varsayılan olarak Synaptic yüklü geliyor. Sonrasında sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın.

Son kullanıcı açısından daha uygun olan minimal sürüm için de sudo apt install lxde komutunu girin. Mağaza için yukarıda verdiğim synaptic ve gnome-software komutlarını girip kurulumu tamamlayabilirsiniz. Sonrasında sistemi yeniden başlatın.

LXDE buradaki tüm masaüstüler içersinde en düşük kaynak tüketimi olan aynı zamanda en hızlı olan masaüstüdür. 1 GB gibi çok düşük donanımlı cihazlarda bile rahatlıkla çalışır.

LXQt​

LXQt için de shell paket mevcut. Bunun için sudo apt install lxqt-core komutunu girin. MATE'de olduğu gibi LXQt'de de ekran yöneticisi yüklü gelmiyor. O yüzden sudo apt install sddm-theme-debian-elarun komutunu girin. Alternatif olarak sudo apt install sddm-theme-elarun komutunu da girebilirsiniz. Aralarında sadece kilit ekranındaki arka plan farkı var. Yapı olarak aynılar. Ekran yöneticisi kurulumu tamamlandıktan sonra sudo apt install plasma-discover komutunu girerek uygulama mağazasını kurun. Sonrasında sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın.

LXQt'nin core paketiyle minimal kurulum paketi neredeyse aynıdır. Son kullanıcı için daha uygun olan minimal kurulumda ekran yöneticisi de hazır yüklü olarak gelir. Minimal kurulum için sudo apt install lxqt komutunu girin. Sonrasında yukarıda verdiğim plasma-discover komutuyla mağazayı kurun ve sistemi yeniden başlatın.

LXQt adından da anlaşıldığı üzere Qt tabanlı bir masaüstüdür ve KDE Plasma ile aynı altyapıdan gelir. Diğerleri GNOME'un tabanı olan GTK tabanına dayanmaktalar. Ayrıca görünüm olarak Xfce, MATE ve LXDE'ye kıyasla daha modern yapıdadır. LXQt de donanımı yormayan, düşük kaynak tüketimli bir masaüstüdür. 2 GB ve 4 GB bellekli cihazlarda idealdir. O yüzden hem hafif hem modern görünümlü hem de Qt tabanlı bir masaüstü istiyorsanız LXQt sizin için tek seçenek.

Budgie​

Listede olmayan ama görünüş olarak çok beğendiğim bir masaüstü olan Budgie'ye geldik. Budgie için sudo apt install budgie-desktop-environment komutunu girin. Kurulum tamamlandıktan sonra sudo apt install gnome-software komutunu girip mağazayı kurun. Sonrasında sudo reboot komutuyla sistemi yeniden başlatın. Özellikle düşük kaynak tüketimi, tasarım ve kullanışlılık arasındaki dengenin en iyi sağlandığı masaüstü diyebilirim. Tabi yine de bir Xfce, MATE ya da LXQt kadar düşük kaynak tüketimine sahip değil. Ama onlara kıyasla çok daha modern görünümüyle bu dezavantajını telafi ediyor. 2 GB için çok tavsiye etmem ama 4 GB bellek için en ideal masaüstü diyebilirim.


Masaüstü kurulum bölümü bu şekildeydi. Kurulum tamamlandığına göre tarayıcı kurulumuna geçebiliriz.

TARAYICI KURULUMU​

Debian, yapısı gereği uzun test sürecine tabi tutulduğu için o anki güncel tarayıcılar aradan geçen süreçte stabil sürüm çıkıncaya kadar güncelliklerini yitirmiş oluyor. Bu sebeple Chrome ve Firefox'un güncel sürümlerini kullanmak isterseniz mağazada olmadıklarını görürsünüz. Deneyimli kullanıcı değilseniz nasıl kuracağınız hakkında bilginiz olmayabilir. Bazı masaüstülerinde Firefox ESR sürümünü görebilirsiniz. Firefox ESR güncel sürüme göre daha az bellek tüketir. Fakat güncel Firefox kullanmak isterseniz ESR sürümünü kaldırabilirsiniz. Kaldırmak için sudo apt remove firefox-esr komutunu girip kaldırabilirsiniz.

Tarayıcı kurulumu öncesi ufak bir tavsiyede bulunayım. Eğer cihazınızın belleği 4 GB ya da daha düşükse Chrome ve Firefox fazla bellek tükettiklerinden dolayı düşük bellekli cihazlar için uygun değildir. Onun yerine Brave'i öneririm. Brave'in kurulumunu da aşağıda vereceğim. Fakat 4 GB üzerinde belleğiniz varsa Chrome ya da Firefox kullanabilirsiniz.

Google Chrome​

Chrome kullanmak istiyorsanız aşağıdaki komutu terminale girip kurulumu tamamlayın.

Mozilla Firefox​

Firefox için aşağıdaki komutu terminale girip kurulumu tamamlayın. Açık kaynaklı bir tarayıcıdır ve özgür yazılımdır. Ana tarayıcı olarak kendim de kullanmaktayım. uBlock Origin kusursuz çalışmaktadır. Reklam engelleme konusunda sıkıntınız olmaz.

Brave​

Chrome kullanan biriyseniz ya da Chrome'dan vazgeçemiyorsanız tavsiyem Chrome yerine Brave'i kullanmanız olacaktır. Brave'i tavsiye etmemin sebebi Chrome tabanlı olmasıdır ve Chrome'un aksine açık kaynaklı ve özgür yazılım olmasıdır. Bununla birlikte Google'ın uBlock Origin gibi reklam engelleyicilere karşı olumsuz tutumu sebebiyle Chrome, reklam engelleme konusunda eskisi kadar başarılı değildir. Brave'in ise dahili reklam engelleyicisi mevcuttur. Ayrıca bellek tüketimi düşük ve hızlı bir tarayıcıdır. Gizlilik odaklıdır ve telemetri yoktur. Brave için aşağıdaki komutu girin ve kurulumu tamamlayın. Firefox'un yanında alternatif tarayıcı olarak kullanmakatyım.

Floorp​

Floorp da açık kaynaklı bir tarayıcıdır ve özgür yazılımdır. Firefox altyapısını kullandığı için uBlock Origin sorunsuz çalışmaktadır. Firefox'a kıyasla daha fazla özelleştirilebilen daha detaylı ayarlara sahip bir tarayıcıdır. Parmak izi engelleme gibi ekstra gizlilik ayarlarına da sahiptir. Gizlilik odaklı ve telemetri bulundurmayan temiz bir tarayıcıdır. Floorp için aşağıdaki komutu girip kurabilirsiniz.

Tarayıcıların kurulumu da bu şekildeydi. Artık rehberin sonuna geldik. Denemek ve kullanmak isteyen arkadaşlara şimdiden kolay gelsin.