Rehber 32 Bit UEFI, Intel atom Z3735 serilerinde denenen Linux dağıtımları

Herkese merhaba,

Son dönemde özellikle Anbernic ve türevi hazır retro el konsollarının giriş/alt modellerinde, kullanılan işlemciler günümüz standartlarının çok altında olmasına rağmen fiyatlarının gereksiz derecede pahalı olduğunu görüyoruz. Ben de bu duruma alternatif olarak, ikinci elden 500 TL gibi çok uygun bir fiyata aldığım Intel Atom Z3735F işlemcili bir tableti, özel bir kasa tasarlayarak kendi retro el konsoluma dönüştürmeye karar verdim. Bu süreçte yaşadığım çetrefilli Linux ve işletim sistemi deneyimlerimi, aynı yoldan gitmek isteyeceklere rehber olması adına aktarmak istedim.

Projede kullandığım cihaz, Reeder’ın a8i Quad adıyla piyasaya sürdüğü bir model. Ancak anakartı incelediğimde, ürünün tamamen Çin menşeili fason parçalarla üretildiğini fark ettim. Yani piyasadaki çoğu Z3735F işlemcili cihazla neredeyse tamamen aynı donanım yapısına sahip.

Ek olarak konu yapay zeka ile oluşturulmamıştır fakat daha anlaşılabilir olması açısından yapay zeka tarafından cümleler düzeltilmiştir.

Temel Sorun: 64-Bit İşlemci, 32-Bit Anakart/UEFI Çıkmazı​

Bu nesil cihazlarda yaşanan en büyük problem şu: Zamanında birçok üretici, lisanslama ve maliyet avantajı sağlamak adına 64-bit destekleyen bu işlemcilerin altına 32-bit UEFI (anakart) konumlandırmış. Bu durum, elinizde 32-bit bir boot dosyası (bootia32.efi) olmadan 64-bit bir modern işletim sistemini doğrudan başlatamayacağınız anlamına geliyor.

Linux tarafında openSUSE ve Debian gibi dağıtımların bu karma yapıyı (Multi-arch / IA32 UEFI) desteklediğini bilsem de pratik süreç düşündüğümden çok daha zor oldu. Birçok dağıtım; ya agresif işlemci güç yönetimi (C-States) yüzünden ya da depolama birimini (eMMC) nedensizce ACPI yerine PCI veri yolunda aramasından dolayı kurulum ekranında donuyor veya ilerlemiyor.

Aşağıda, özellikle bu tablet üzerinde ve yurt dışındaki topluluklarda benzer donanımlara (32-bit UEFI, Z3735G/F/E serisi) sahip arkadaşların denediği işletim sistemlerinin durumlarını listeledim. Not: Listede dağıtımların saf 32-bit sürümleri yer almamaktadır çünkü emülasyon performansı ve güncel kernel desteği açısından tamamen işlevsiz kalıyorlar.

Dağıtım ve Emülasyon Sistemi Deneyimleri​

Kullanılamaz veya aşırı kısıtlı durumda. Ufak tefek sorunlar dışında kullanılabilir (Donanım seçiyor). Tamamen veya gerekli optimizasyonlarla kullanılabilir.

• Debian: Açılış esnasında "Booting" ekranında takılıyor; olası sebep USB içerisindeki imajı görememesi. Ventoy yardımıyla canlı (Live) ortam sorunsuz açılsa da cihaz belleğine kurulum gerçekleştirilemiyor.
• openSUSE: Offline imajla kurulmaya çalışılsa bile kurulum sırasında inatla internet bağlantısı istiyor. Ethernet adaptörünüz varsa kurulum devam ediyor lakin bu sefer de seçim ekranlarında klavyeyi tanımıyor. (İstisnai olarak Z3735G modelinde klavye çalıştı ancak o cihazda da Ethernet olmadığı için ilerlenemedi).
• Recalbox: Sistem boot etmeye çalıştığı anda doğrudan kapanıyor. Log alınamadığı için sebebi tespit edilemedi. Ventoy üzerinden denendiğinde de sonuç değişmedi.
• Lakka: Genel olarak sorunsuz çalışıyor ve USB üzerinden retro oyun emülasyonu yapabiliyor. Lakin sistemi cihazın kendi eMMC belleğine kurmak mümkün olmadı. Ayrıca "F" serisi işlemciye sahip iki cihazda Ventoy olmadan boot etmezken, "G" ve "E" serilerinde doğrudan açıldı.
• antiX: Sistem sorunsuz çalışıyor ancak HDMI çıkışı olan modellerde, harici bir ekran takılı olmasa bile görüntüyü inatla HDMI'a vermeye çalışıyor ve tablet ekranı siyah kalıyor. Komut satırından zorlanmasına (force) rağmen bu inat kırılmadı, kesin bir çözüm bulamadık.
• Batocera v5.25: Doğrudan boot etmiyor, Ventoy ile açılabiliyor. Ancak Ventoy ile açıldığında eMMC'ye kurulum yapılsa dahi cihaz kendi kendine boot edemiyor. Üstelik ses ve Wi-Fi gibi kritik sürücüler kernele gömülü gelmediği için genişletme yapmak imkansız, kullanılamaz halde.
• Batocera v32: Boot aşamasını geçiyor fakat ekranda yoğun bozulmalar ve karıncalanmalar mevcut. config ayarlarıyla oynanması da bu durumu çözmedi, kullanılamaz durumda.
• Batocera v43: Test ettiğim dönemdeki en güncel sürümdü. Rahatlıkla boot ediyor; ses, Wi-Fi ve eMMC gibi donanımları sorunsuz algılıyor. Fakat sistem aşırı kararsız ve ani çökmeler/kapanmalar yaşanıyor. Batocera geliştiricileriyle yaptığımız görüşmelerde, bu donanım ailesi için v41 sürümünü denememiz gerektiği tavsiyesini aldık.
• Batocera v41 (Çözüm):v43'teki kapanma sorunu burada da ilk başta mevcuttu ancak iki kritik hamleyle sistemi tamamen kararlı hale getirdik:
  1. batocera.conf dosyası içerisine splash.screen.resize komutunu ekleyip, mevcut çözünürlüğün dikey halini alarak ekranı 90 derece döndürdük.
  2. Anakartın BIOS ayarlarına girerek C-States (İşlemci Güç Tasarrufu Modları) özelliğini tamamen kapattık.
  3. Bu işlemlerden sonra sistem test ettiğimiz 4 farklı tablette de Wi-Fi ve ses dahil tüm yongaları sorunsuz tanıdı. (Ek bilgi: Benim tabletimde tüm bunlara rağmen yaşanan nadir kapanma sorununun ise eskiyen 4000 mAh bataryanın iç direncinden kaynaklandığını fark ettim. Pili 10000 mAh yeni bir batarya ile değiştirdiğimde sistem kaya gibi sağlam oldu).

Umarım bu tarz eski/atıl donanımları değerlendirmek isteyen veya benzer aşırı spesifik boot sorunlarıyla karşılaşan arkadaşlara rehber niteliğinde bir kaynak olur.