Konu Başlıkları Gizle
- 1 Bölüm I: Kim Ulan Bu Darboğaz?
- 2 Bölüm II: Her Sistemde Darboğaz Var mıdır?
- 3 Bölüm III: Darboğaz'ı Anlamak Neden Önemlidir ve İnternetteki Yanlış Anlaşılmalar
- 4 Bölüm IV: İşlemci Darboğaz'ı ve Ekran Kartı Darboğaz'ı Gerçekte Nasıl Oluşur?
- 5 Bölüm V: Çözünürlük, Darboğaz'ı Nasıl Değiştirir?
- 6 Bölüm VI: Neden Aynı Sistem Farklı Oyunlarda Farklı Sonuçlar Verir?
- 7 Bölüm VII: RAM, VRAM ve Depolama Birimleri Darboğaz Oluşturabilir mi?
- 8 Bölüm VIII: Darboğaz Her Zaman FPS Kaybı Olarak Karşımıza Çıkmaz, Çıkar mı?
- 9 Bölüm IX: Sisteminizde Darboğaz Olup Olmadığını Nasıl Anlayabilirsiniz?
- 10 Bölüm X: Her Darboğaz Yükseltme Gerektirir mi?
- 11 Final Bölümü: Darboğaz Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar
- 12 Bonus: 1080p Çözünürlükte Neden Daha Fazla Darboğaz Görürüz?
- 13 Son Sözler ve Sonuçlar:
Giriş:
Selamlar, esenlikler.
Teknik bir konu ile yine birlikteyiz. Bu konuda Darboğaz'ın ne olduğunu, nelerin Darboğaz'a yol açabileceğini konuşacağız. Bilinmesi gereken önemli bir konu olduğunu düşünmem ile birlikte umarım kafalardaki soru işaretlerinin giderilmesinde yardımcı olur. Keyifli okumalar dilerim.
Donanım dünyasında son yıllarda en çok duyduğumuz kelimelerden biri muhtemelen "Darboğaz'' değil mi?
Tabiri caizse ipini koparan her türlü sorunun kaynağını Darboğaz'a bağlıyor:
Bu yüzden bu konuda biraz daha derine inmek istedim. Çünkü Darboğaz aslında birçok kişinin düşündüğünden daha geniş bir konu ve yalnızca işlemci ile ekran kartı arasındaki ilişkiden ibaret değil.
Örneğin dört şeritli bir otoyolun ileride tek şeride düştüğünü düşünün. Trafiğin akış hızını artık dört şerit değil, tek şerit belirler değil mi? Bilgisayarlarda da benzer bir mantık var. Bir oyunda ekran kartınız saniyede 200 kare üretebilecek kapasitede olabilir. Ancak işlemciniz oyuna gerekli verileri yeterince hızlı hazırlayamıyorsa ekran kartı tam potansiyeline ulaşamaz.
Pek tabii bunun tam tersi de mümkün olabilir:
İşlemciniz çok güçlüdür ancak ekran kartınız sahneyi oluşturmakta zorlanıyordur. Bu durumda da performansı belirleyen unsur ekran kartı olur doğal olarak.
İşte buna Darboğaz diyoruz.
Bu cümle birçok kişiye garip gelebilir çünkü internette genellikle Darboğaz'sız sistem hedefi üzerinden konuşulur. Gerçekte ise tamamen Darboğaz'sız bir bilgisayar diye bir şey yok. Her sistemde bir bileşen diğerlerinden önce sınırlarına ulaşır. Aslında ulaşmak zorunda diyelim. Neden mi? Çünkü aynı anda tüm bileşenlerin tam kapasiteyle, tam verimle ve kusursuz şekilde çalışması gerçek dünyada mümkün değil. Önemli olan Darboğaz'ın var olup olmaması değil, ne kadar büyük olduğudur. Dengeli bir sistemde Darboğaz günlük kullanımda hissedilmez.
Sorun, bir bileşenin diğerlerinin performansını ciddi şekilde sınırlamaya başlamasıyla ortaya çıkar.
''Soruya bak.'' dediğiniz duyar gibiyim.
İnternetteki yorumlara bakınca sanki Darboğaz ölümcül bir hastalıkmış gibi bir algı var. Aslında durum öyle değil, rahat olun. Örneğin 1440P çözünürlükte oyun oynayan biri için ekran kartının sınırlarına ulaşması son derece normal. Hatta çoğu oyuncu için tercih edilen durum bu. Çünkü oyun performansını belirleyen asıl unsur ekran kartıdır. Tabii başka bir sürü faktör var fakat en baba faktör ekran kartıdır, bu aşikardır. Benzer şekilde yüksek FPS hedefleyen rekabetçi oyuncularda işlemcilerin sınırlarına yaklaşması da normal karşılanabilir, bunda da bir sorun yok. Yani darboğazın nerede oluştuğu kadar kullanım senaryosu da önemlidir.
Bu yüzden Darboğaz kavramını değerlendirirken yalnızca kullanım yüzdelerine bakmak çoğu zaman yanıltıcı olabilir.
Darboğaz'ı anlamak niçin önem taşır? Çünkü yanlış teşhis, genellikle gereksiz ve abartı masraflara, maliyetlere yol açabiliyor. Yıllardır forumlarda aynı senaryoyu görüyorum. Kullanıcı FPS değerlerinden memnun değil. İnternette birkaç yorum okuyor. Ardından sorunun işlemcide olduğuna karar veriyor. Sonra ne mi yapıyor? Yeni işlemci alıyor. Anakart değişiyor. RAM değişiyor. Sonuçta yine performans beklendiği kadar artmıyor. Çünkü asıl sınırlayıcı unsur farklı bir bileşen çıkıyor.
Darboğaz'ı doğru anlamak yalnızca teknik bilgi kazanmak için değil, doğru yükseltme kararları verebilmek için de oldukça önemli. Aksi halde çözmeye çalıştığınız problem yerinde dururken bütçeniz küçülmeye başlıyor.
Sanırım en yaygın yanlış inanış şu:
"Ekran kartı yüzde 95 çalışıyorsa sorun var.'' ya da "İşlemci %70 kullanılıyor, kesin Darboğaz var."
Gerçekte ise kullanım yüzdeleri tek başına anlam ifade etmez. Burada altını çizelim, ifade etmez demiyorum. Tek başına ifade etmez. Bir oyunun hangi çekirdekleri kullandığı, çözünürlük, grafik ayarları, oyun motoru ve sahnedeki yük gibi birçok değişken sonucu etkileyebiliyor. Örneğin bazı oyunlarda işlemcinin yalnızca birkaç çekirdeği yoğun şekilde kullanılırken diğer çekirdekler daha boş kalabiliyor. Görev Yöneticisi'nde görülen genel kullanım oranı ise bu durumu tam olarak yansıtmayabiliyor bazı zamanlarda.
Bu nedenle Darboğaz tespiti yaparken yalnızca tek bir değere bakmak yerine genel tabloyu değerlendirmek gerekir.
Darboğaz denildiğinde insanların aklına ilk gelen şey genellikle işlemci ile ekran kartı arasındaki ilişki oluyor haliyle. Aslında bunun iyi bir sebebi var. Oyun performansını etkileyen en önemli iki bileşen çoğu zaman bunlar. Ancak burada da yıllardır süregelen bazı yanlış anlaşılmalar mevcut. Özellikle internet ortamında işlemci Darboğaz'ı ve ekran kartı Darboğaz'ı kavramları zaman zaman gereğinden fazla basitleştiriliyor. Oysa işin arka planı biraz daha karmaşık.
Birçok kişi işlemcinin sadece oyunu çalıştırdığını düşünmekte. Gerçekte ise işlemcinin görevi bundan çok daha geniş.
Mesela madde madde bakalım:
Ekran kartı ise işlemciden gelen verileri kullanarak görüntüyü oluşturur. Bu yüzden ekran kartının çalışabilmesi için önce işlemcinin gerekli verileri hazırlaması gerekir. İşte Darboğaz'ın temeli de burada ortaya çıkar.
İşlemci Darboğaz'ı, ekran kartının çalışmak için ihtiyaç duyduğu verilerin işlemci tarafından yeterince hızlı hazırlanamadığı durumlarda ortaya çıkar.
Bunu bir restoran örneğiyle anlatmak daha kolay olabilir:
Mutfakta çalışan aşçı işlemci olsun. Garson ise ekran kartı. Ne alakaysa artık. Eğer aşçı, yemekleri yeterince hızlı hazırlayamıyorsa garson boşta beklemek zorunda kalır. Garsonun ne kadar hızlı olduğu artık önemini kaybeder. Çünkü servis hızını belirleyen unsur aşçıdır. Bilgisayarda da benzer bir durum yaşanır. Özellikle düşük çözünürlüklerde ve yüksek FPS hedeflerinde işlemcinin önemi ciddi şekilde artar. Bu yüzden bazı kullanıcılar güçlü ekran kartlarına sahip olmalarına rağmen bekledikleri FPS seviyelerine ulaşamayabilirler.
Bu nedenle Darboğaz her kullanıcı için aynı şekilde ortaya çıkmaz. Kullanım senaryosu sonucu doğrudan etkiler.
Aslında teknik olarak birçok kişi buna Darboğaz demese de performansı sınırlayan bileşen ekran kartı olduğunda benzer bir durum oluşuyor. Mesela bu kez işlemci hazırdır. Verileri oluşturmuştur. Ancak ekran kartı bu verileri işleyip görüntüye dönüştürmekte zorlanıyordur. Özellikle yüksek çözünürlüklerde bu durum oldukça yaygın. 1440P, 4K, Ray Tracing, yüksek kalite doku paketleri, gelişmiş gölge sistemleri, tüm bunlar ekran kartının üzerindeki yükü artırır. Bu durumda performansı belirleyen unsur işlemci değil ekran kartı olur. Ve aslında çoğu oyuncu için istenen senaryo da budur.
Çünkü oyun performansında ekran kartının sınırlarına yaklaşmak, işlemcinin sınırlarına yaklaşmasından genellikle daha mantıklı olabilir.
İşte birçok kişinin gözden kaçırdığı noktalardan biri bu. Aynı sistem farklı çözünürlüklerde tamamen farklı davranabilir.
Örneğin:
Bir oyuncunun elinde güçlü bir ekran kartı ve ortalama seviye bir işlemci olsun. 1080P çözünürlükte işlemci Darboğaz'ı yaşanabilir. Ancak aynı sistem 1440P veya 4K çözünürlüğe geçtiğinde yükün daha büyük kısmı ekran kartına kayar. Bu durumda da işlemci üzerindeki baskı azalır.
Bu yüzden internette sıkça gördüğümüz:
"Şu işlemci şu ekran kartına Darboğaz yapar mı?" sorusu aslında eksik bir sorudur. Çünkü cevap çözünürlüğe göre değişebilir. Oynanan oyuna göre değişebilir. Hedeflenen FPS'ye göre değişebilir. Hatta kullanılan grafik ayarlarına göre bile değişebilir.
Bu da oldukça önemli bir konu. Bazı oyunlar işlemciye daha fazla yük bindirir. Bazıları da ekran kartını daha yoğun kullanır. Örneğin geniş açık dünyalara sahip oyunlar veya CS 2, Valorant gibi multiplayer odaklı oyunlar işlemciyi daha fazla zorlayabilir. Buna karşılık görsel efektlere ağırlık veren oyunlarda ekran kartı ön plana çıkabilir. Bu yüzden tek bir oyuna bakarak sistem hakkında kesin yargıya varmak çoğu zaman doğru değildir.
Bir oyunda işlemci sınırlayıcı unsur olabilirken başka bir oyunda ekran kartı sınırlayıcı unsur haline gelebilir.
Darboğaz konusu açıldığında insanların büyük çoğunluğu doğrudan işlemci ve ekran kartına odaklanıyor. Tahmin edilebilir bir durum ve yanlış da denemez. Çünkü oyun performansını en görünür şekilde etkileyen bileşenler genellikle bunlar. Ancak yıllar içerisinde gördüğüm en büyük yanlışlardan biri de performans sorunlarının yalnızca CPU ve GPU üzerinden değerlendirilmeye çalışılması. Tamam, dediğim gibi CPU ve GPU en önemli iki bileşen belki de. Ama kalan bileşenleri de değerlendirmek gerek.
Bazı durumlarda asıl sınırlayıcı unsur RAM olabilir. Tek kanal olan RAM'ini çift kanala çıkarırsan performansında gözle görülür artış yakalayabilirsin mesela. Bazen VRAM'de olabilir, sonuçta 8 GB ve 12 GB ekran kartları arasında fark var. Veya watt değeri, 2 adet 4060 kartın birinin watt değeri 75 ise, diğeri 140 ise bayağı fark olacaktır. Bazen de depolama birimi beklenmedik şekilde performansı etkileyebilir.
İşte bu yüzden sistemi bir bütün olarak değerlendirmek gerekiyor.
RAM'in görevi işlemci ve ekran kartının ihtiyaç duyduğu verilere hızlı şekilde erişebilmesini sağlamak, bunda hemfikiriz. Eğer sistemde yeterli RAM yoksa işler değişmeye başlar. İşletim sistemi ve oyunlar ihtiyaç duydukları verilerin bir kısmını depolama birimine taşımak zorunda kalır. Bu noktada da performans düşüşleri ortaya çıkabilir.
Özellikle modern oyunlarda RAM yetersizliği şu belirtilerle kendini gösterebilir, örneklendirelim:
RAM yetersizliği her zaman düşük FPS olarak görünmez. Bazı sistemlerde ortalama FPS yüksek kalırken oyun deneyimi ciddi şekilde bozulabilir. İşte bu yüzden yalnızca FPS sayacına bakmak bazen yanıltıcı sonuçlar verebilir.
Pek tabii RAM kapasitesi kadar yapısı da önem arz ediyor. Çünkü RAM konusunda bir diğer yanlış inanış da yalnızca kapasiteye odaklanılması.
Örneğin 32 GB RAM'e sahip 2 farklı RAM düşünelim:
Kağıt üzerinde aynı görünseler bile sonuçlar farklı olabilir.
Çünkü burada yalnızca kapasite değil:
Özellikle bazı işlemci mimarileri bellek hızlarından daha fazla etkilenebilir. Bu nedenle sadece "Kaç GB RAM var?" sorusuna odaklanmak çoğu zaman yeterli değildir.
Son yıllarda en çok tartışılan konulardan biri de VRAM. Hele ki konu mobil RTX 5060 ise. Tartışmalar aldı başını gitti. Özellikle yüksek çözünürlüklü dokuların yaygınlaşmasıyla birlikte ekran kartlarının video belleği daha fazla önem kazanmaya başladı. VRAM, ekran kartının ihtiyaç duyduğu grafik verilerini sakladığı özel bir bellek. Doku verileri, gölge verileri, geometri bilgileri, render işlemleri, bunların büyük kısmı burada tutulur.
Peki VRAM yetersiz kaldığında ne olur? İşte burada işler biraz karmaşıklaşır:
Çünkü birçok kullanıcı VRAM yetersizliğinin doğrudan FPS düşüşü şeklinde ortaya çıkacağını düşünüyor. Evet haklı olabilir fakat gerçekte ise belirtiler farklı olabilir.
Örneğin:
Peki daha Fazla VRAM her zaman daha fazla performans anlamına mı geliyor? Bu da internette sıkça karşılaştığım yanlış inanışlardan biri. VRAM önemli midir? Kesinlikle önemlidir. Ancak ekran kartının performansını belirleyen tek unsur değildir.
GPU mimarisi, işlem gücü, bellek bant genişliği, sürücü optimizasyonları, Render kapasitesi, tüm bunlar da performans üzerinde etkili. Bu yüzden ekran kartlarını değerlendirirken yalnızca VRAM miktarına bakmak sağlıklı bir yaklaşım değil.
VRAM önemli bir parçadır ama bütün resim değildir.
Bu konu da yıllardır tartışılıyor. Bu konuyu konuşmadan önce beni linçlememenizi rica edeceğim. Çünkü bir de böyle dinleyin.
Özellikle SSD'lerin yaygınlaşmasıyla birlikte insanlar depolama birimlerinin oyun performansına etkisini daha fazla merak etmeye başladı. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Depolama birimi çoğu oyunda doğrudan FPS belirlemez. Evet, oyunu veya sisteminizi bir HDD yerine SSD'ye kurarsanız katkısı çok büyük olur fakat FPS üzerindeki etkisi peki?
Yani daha hızlı bir SSD taktığınızda FPS'nizin 3-4 katına çıkmasını beklememelisiniz.
Ancak depolama birimi:
Oyun deneyiminin tamamını düşünmek gerekir.
Bence kullanıcıların en sık gözden kaçırdığı noktalardan biri bu. Performans sorunları sadece FPS düşüşünden ibaret değil. Bazı sistemlerde Stuttering, Frame Time dalgalanmaları, Mikro takılmalar, Veri yükleme gecikmeleri çok daha büyük problem yaratabilir. Hatta bazı oyuncular için akıcılığı bozan asıl unsur bunlardır.
Bu yüzden Darboğaz tespiti yaparken yalnızca FPS sayısına bakmak yerine sistemin genel davranışını değerlendirmek gerekir.
Darboğaz konusu konuşulurken insanların en çok merak ettiği şeylerden biri de şu:
"Peki benim sistemimde Darboğaz var mı?"
Aslında bu oldukça mantıklı bir soru. Çünkü teorik bilgileri öğrenmek güzel olsa da çoğu kullanıcı sonunda kendi bilgisayarına dönüp aynı şeyi düşünmeye başlıyor. Ben bile. İşin güzel tarafı şu ki Darboğaz'ı anlamak için pahalı yazılımlara veya çok karmaşık test laboratuvarlarına ihtiyaç yok. Biraz gözlem yaparak ve doğru verilere bakarak sisteminiz hakkında oldukça sağlıklı fikirler edinebilirsiniz.
Yıllardır forumlarda gördüğüm en büyük hatalardan biri bu galiba. Kullanıcı performanstan memnun değil. Ama sorunun ne olduğunu bilmiyor ve araştırmıyor.
Mesela:
- Bu soruların cevapları farklıysa çözüm yolları da farklı olur. Bu yüzden ilk adım her zaman problemi doğru tanımlamaktır. Evet herkes teknik çözümler bilmek zorunda değil fakat bilinmiyorsa herhangi bir unsuru suçlamadan önce düşünmek lazım. Pat diye Darboğaz denmemeli.
Mesela çoğu kişi sadece FPS'ye bakarak karar veriyor. Elbette FPS değerleri önemli. Ama bu oldukça yanıltıcı olabilir. Mesela Bir sistem ortalama 120 FPS üretiyor olabilir. Ancak kare süreleri düzensizdir. FPS sürekli dalgalanıyordur. Mikro takılmalar yaşanıyordur. Bu durumda kağıt üzerinde yüksek görünen FPS değeri, oyun deneyimini kurtarmayabilir. Bu yüzden yukarıdaki maddelerde de dediğim gibi yalnızca ortalama FPS'e değil, sistemin ne kadar tutarlı çalıştığına da bakmak gerek.
Darboğaz tespitinde en sık kullanılan verilerden biri işlemci ve ekran kartı kullanım oranları. Ancak bu verileri doğru yorumlamak gerekir.
Genel olarak:
İnsanlar bazen problemi tam anlamadan parça değiştirmeye başlıyor. Önce işlemci değişiyor. Sonra Anakart değişiyor. Sonra RAM değişiyor. Aradan aylar geçiyor. Ama performans beklendiği kadar artmıyor.
Bu yüzden yükseltme yapmadan önce şu sorular sorulmalı:
Bence bu yazının en önemli sorularından biri de bu. Cevap mı? Cevap belli ya. Cevap çoğu zaman hayır. Bir oyuncu 1440P çözünürlükte oynuyordur. Hedefi sadece 60 FPS'tir. Sistemi de bu hedefi rahatlıkla karşılıyordur. Bu durumda teorik olarak Darboğaz bulunması pratikte bir anlam ifade etmeyebilir. Çünkü önemli olan Darboğaz'ın varlığı değil, kullanıcı deneyimini etkileyip etkilemediğidir. İnternette bazen insanlar birkaç yüzde puanlık farklar için büyük yükseltmeler yapabiliyor. Oysa gerçek kullanımda bu farkların hissedilmesi çoğu zaman mümkün olmuyor. Yapılan yükseltmenin kayda değer bir yükseltme olması gerekiyor ve gözle görülür artışlar amacıyla yapılması gerekiyor.
Buraya kadar Darboğaz'ın ne olduğunu, nasıl oluştuğunu, işlemci ve ekran kartı ilişkisini, RAM'in ve depolama birimlerinin performansa etkisini detaylı şekilde konuştuk. Ancak Darboğaz konusunun bu kadar karışık hâle gelmesinin asıl sebebi teknik detaylardan çok yıllardır kulaktan kulağa yayılan yanlış bilgiler. İnternette herhangi bir donanım forumunda veya sosyal medya platformunda biraz vakit geçirirseniz aynı cümlelerle mutlaka karşılaşırsınız. Kimisi yıllardır tekrar edilir. Kimisi yarı doğru bilgilerin yanlış yorumlanmasından doğar. Kimisi ise tamamen şehir efsanesidir. Bu yüzden yazıyı bitirmeden önce sık karşılaştığım yanlış inanışlardan birkaçına değinmek istiyorum.
I: "Ekran Kartım %99 Çalışıyor, Demek ki Bir Sorun Var"
Aslında çoğu zaman tam tersi. Bir oyunda ekran kartınız yüksek kullanım oranlarında çalışıyorsa bu genellikle ekran kartının tam kapasitesine yakın şekilde kullanıldığını gösterir. Özellikle yüksek çözünürlüklerde ve yüksek grafik ayarlarında bu oldukça normal karşılanan bir durum. Birçok oyuncu ekran kartının sürekli %99 kullanımda olmasını problem sanıyor. Oysa çoğu durumda bu, ekran kartının görevini yaptığını gösterir.
Burada önemli olan sıcaklıklar, kararlılık ve elde edilen performanstır desek yanlış olmaz herhalde.
II: "İşlemci Kullanımı %50, Darboğaz Olması İmkansızzz"
Bu da oldukça yaygın bir yanlış anlamadır desek yeridir. Modern oyunlar her çekirdeği aynı şekilde kullanmaz. Bazı oyunlar birkaç çekirdeğe yoğun yük bindirirken diğer çekirdekleri daha az kullanabilir. Bu nedenle toplam işlemci kullanımı düşük görünse bile belirli çekirdekler sınırına ulaşmış olabilir.
Yani yalnızca genel kullanım oranına bakarak kesin yorum yapmak doğru değildir.
III: "Daha Güçlü Parça Her Zaman Daha Fazla FPS Getirir"
Aslında evet, doğru. Ama keşke işler bu kadar kolay olsaydı. Gerçek dünyada performans artışı sistemin genel dengesine bağlıdır. Örneğin mevcut ekran kartınızı tam olarak besleyebilen bir işlemciniz varsa yalnızca işlemci değiştirerek beklediğiniz performans artışını göremeyebilirsiniz. Benzer şekilde güçlü bir ekran kartını daha güçlü bir modelle değiştirmek de her oyunda aynı oranda kazanç sağlamaz.
Yükseltmelerden önce Darboğaz'ın gerçekten nerede oluştuğunu anlamak gerekir.
IV: "Darboğaz'ı Tamamen Ortadan Kaldırmak Mümkündür"
Gerçekte tamamen Darboğaz'sız bir sistem yoktur. Çünkü her sistemde bir bileşen diğerlerinden önce sınırına ulaşacaktır. Bazen ekran kartı olur. Bazen RAM veya depolama birimi olur. Önemli olan Darboğaz'ın varlığı değil, sistem deneyimini ne kadar etkilediğidir.
İyi bir sistem, Darboğaz'sız sistem değil, dengeli sistemdir.
V: "Darboğaz Hesaplayıcıları Kesin Sonuç Verir"
Bu konuyu önceki bölümde detaylı olarak konuştuk ancak tekrar vurgulamak faydalı olacak. Hiçbir internet sitesi oynadığınız tüm oyunları, kullandığınız ayarları, çözünürlüğünüzü ve kullanım alışkanlıklarınızı kusursuz şekilde analiz edemez. Yakın tahminler elde edilebilir fakat %100 net bilgi vereceğini sanmam.
Bu yüzden Darboğaz hesaplayıcıları yardımcı araçlar olabilir. Ama nihai karar verici olmamalıdır. Gerçek performansın en doğru göstergesi her zaman gerçek kullanım senaryolarıdır.
Bonus: 1080p Çözünürlükte Neden Daha Fazla Darboğaz Görürüz?
Bunun sebebi aslında mantıklı:
Çözünürlük düştükçe ekran kartının işi azalır. Ekran kartının işi azalınca sıra işlemciye gelir.
Örneğin:
RTX 5070 Ti & Ryzen 7 7800X3D kombinasyonunu düşünelim. Bir oyunu 1080P'de açtığında ekran kartı sahneyi çok hızlı çizmeye başlar. O kadar hızlıdır ki bu sefer işlemciden sürekli yeni veri istemeye başlar. İşlemci ne yapar? Yapay zekayı hesaplar. Fizik hesaplarını yapar. Oyundaki nesneleri yönetir. Ekran kartına yeni kareler hazırlar. Eğer işlemci bu verileri yetiştiremezse ekran kartı beklemeye başlar. İşte CPU Darboğaz'ı burada oluşur.
Şimdi aynı sistemi alıp 4K çözünürlüğe geçelim:
Bu sefer ekran kartının işi ciddi şekilde artar. Çünkü daha fazla piksel hesaplanır. Daha fazla görüntü işlenir. Daha fazla gölgelendirme ve efekt oluşturulur. Ekran kartı artık bir kareyi oluşturmak için daha fazla zaman harcar. Bu yüzden işlemciden saniyede 250 kare istemek yerine belki 90 kare istemeye başlar. Nihayetinde işlemcinin üzerindeki baskı azalır.
Darboğaz'ın merkezi işlemciden ekran kartına kayar.
Yukarıdaki bölümlerde verdiğim aşçı & garson örneğini tekrar düşünelim:
İşlemci aşçı, ekran kartı garson olsun yine. 1080P çözünürlükte garson çok hızlı çalışıyor, sürekli mutfağa koşuyor ve yeni sipariş istiyor. Çünkü teslim edecek. Haliyle bu noktada aşçı yetişemiyor. Yani işlemci Darboğaz'ı oluşuyor.
4K çözünürlükte ise bu sefer garsonun işi zorlaşıyor. Siparişleri taşımak daha uzun sürüyor. Bu sefer bekleyen taraf aşçı oluyor. Yani ekran kartı sınır oluyor.
Bundan mütevellit şöyle bir tablo çıkarsak normal deriz herhalde:
1080P - CPU önemli
1440P - Dengelenmeye başlıyor
4K - GPU önemli
Mesela RTX 4090 ile eski bir işlemciyi eşleştirirsen 1080P'de ciddi işlemci Darboğaz'ı görebilirsin. Ama aynı sistem 4K'da çalıştığında fark ciddi şekilde azalabilir. Bu yüzden de şu şu işlemci şu şu ekran kartına Darboğaz yapar mı sorusu tek başına eksik olabilir. Doğrusu ise hangi oyunda, hangi çözünürlükte, hangi FPS hedefine Darboğaz görülür? şeklinde olabilir.
Darboğaz'ı belirleyen şey sadece donanım değil, çözünürlük ve hedeflenen FPS de en az donanım kadar önemlidir
Aşağıdaki görselde R5 7500F & RX 9060XT kombinasyonunun 1080P çözünürlükte oluşturduğu Darboğaz görülmekte:
Darboğaz, donanım dünyasının en korkulacak konusu değil, en çok yanlış anlaşılan konularından biridir. Birçok kullanıcı Darboğaz'ı bir hata olarak görebiliyor. Evet can sıkıcı bir durum ona ben de katılıyorum. Ama Darboğaz aslında bilgisayarların çalışma mantığının doğal bir sonucudur. Önemli olan Darboğaz'ı tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak değil, sistemin hangi noktada sınırlarına ulaştığını anlayabilmektir.
Çünkü doğru bilgiye sahip olduğunuzda:
Ve çoğu zaman en iyi sistem, internette en düşük Darboğaz oranına sahip olan değil, sahibinin ihtiyaçlarını en doğru şekilde karşılayan sistemdir.
Güzel bir konu oldu. En ferah sistemler sizlerin olsun, esen kalın. İyi forumlarınız olsun.
Selamlar, esenlikler.
Teknik bir konu ile yine birlikteyiz. Bu konuda Darboğaz'ın ne olduğunu, nelerin Darboğaz'a yol açabileceğini konuşacağız. Bilinmesi gereken önemli bir konu olduğunu düşünmem ile birlikte umarım kafalardaki soru işaretlerinin giderilmesinde yardımcı olur. Keyifli okumalar dilerim.
Donanım dünyasında son yıllarda en çok duyduğumuz kelimelerden biri muhtemelen "Darboğaz'' değil mi?
Tabiri caizse ipini koparan her türlü sorunun kaynağını Darboğaz'a bağlıyor:
- İşlemci kullanımı yükselince Darboğaz deniyor.
- Yeni bir ekran kartı alan biri FPS beklediği kadar yüksek çıkmayınca Darboğaz'dan bahsediyor.
- Ekran kartı tam yükte çalışınca Darboğaz deniyor.
- Hatta bazen insanlar sistemlerinde yaşadıkları her performans problemini doğrudan Darboğaz'a bağlıyor.
Bu yüzden bu konuda biraz daha derine inmek istedim. Çünkü Darboğaz aslında birçok kişinin düşündüğünden daha geniş bir konu ve yalnızca işlemci ile ekran kartı arasındaki ilişkiden ibaret değil.
Bölüm I: Kim Ulan Bu Darboğaz?
En basit tanımıyla Darboğaz, bir sistemdeki bileşenlerden birinin, diğer bileşenlerin potansiyelini sınırlandırması oluyor. Amma da basit oldu. Aslında bu kavram sadece bilgisayarlarda değil, hayatın birçok alanında karşımıza çıkmakta.Örneğin dört şeritli bir otoyolun ileride tek şeride düştüğünü düşünün. Trafiğin akış hızını artık dört şerit değil, tek şerit belirler değil mi? Bilgisayarlarda da benzer bir mantık var. Bir oyunda ekran kartınız saniyede 200 kare üretebilecek kapasitede olabilir. Ancak işlemciniz oyuna gerekli verileri yeterince hızlı hazırlayamıyorsa ekran kartı tam potansiyeline ulaşamaz.
Pek tabii bunun tam tersi de mümkün olabilir:
İşlemciniz çok güçlüdür ancak ekran kartınız sahneyi oluşturmakta zorlanıyordur. Bu durumda da performansı belirleyen unsur ekran kartı olur doğal olarak.
İşte buna Darboğaz diyoruz.
Bölüm II: Her Sistemde Darboğaz Var mıdır?
Belki de yanıldığımı düşüneceksiniz fakat rahatlıkla söyleyebilirim ki bu sorunun cevabı ''Evet, her sistemde Darboğaz vardır.'' Kızmayın, açıklayacağız.Bu cümle birçok kişiye garip gelebilir çünkü internette genellikle Darboğaz'sız sistem hedefi üzerinden konuşulur. Gerçekte ise tamamen Darboğaz'sız bir bilgisayar diye bir şey yok. Her sistemde bir bileşen diğerlerinden önce sınırlarına ulaşır. Aslında ulaşmak zorunda diyelim. Neden mi? Çünkü aynı anda tüm bileşenlerin tam kapasiteyle, tam verimle ve kusursuz şekilde çalışması gerçek dünyada mümkün değil. Önemli olan Darboğaz'ın var olup olmaması değil, ne kadar büyük olduğudur. Dengeli bir sistemde Darboğaz günlük kullanımda hissedilmez.
Sorun, bir bileşenin diğerlerinin performansını ciddi şekilde sınırlamaya başlamasıyla ortaya çıkar.
II.I Peki Darboğaz Her Zaman Kötü müdür?
''Soruya bak.'' dediğiniz duyar gibiyim.
İnternetteki yorumlara bakınca sanki Darboğaz ölümcül bir hastalıkmış gibi bir algı var. Aslında durum öyle değil, rahat olun. Örneğin 1440P çözünürlükte oyun oynayan biri için ekran kartının sınırlarına ulaşması son derece normal. Hatta çoğu oyuncu için tercih edilen durum bu. Çünkü oyun performansını belirleyen asıl unsur ekran kartıdır. Tabii başka bir sürü faktör var fakat en baba faktör ekran kartıdır, bu aşikardır. Benzer şekilde yüksek FPS hedefleyen rekabetçi oyuncularda işlemcilerin sınırlarına yaklaşması da normal karşılanabilir, bunda da bir sorun yok. Yani darboğazın nerede oluştuğu kadar kullanım senaryosu da önemlidir.
Bu yüzden Darboğaz kavramını değerlendirirken yalnızca kullanım yüzdelerine bakmak çoğu zaman yanıltıcı olabilir.
Bölüm III: Darboğaz'ı Anlamak Neden Önemlidir ve İnternetteki Yanlış Anlaşılmalar
Darboğaz'ı anlamak niçin önem taşır? Çünkü yanlış teşhis, genellikle gereksiz ve abartı masraflara, maliyetlere yol açabiliyor. Yıllardır forumlarda aynı senaryoyu görüyorum. Kullanıcı FPS değerlerinden memnun değil. İnternette birkaç yorum okuyor. Ardından sorunun işlemcide olduğuna karar veriyor. Sonra ne mi yapıyor? Yeni işlemci alıyor. Anakart değişiyor. RAM değişiyor. Sonuçta yine performans beklendiği kadar artmıyor. Çünkü asıl sınırlayıcı unsur farklı bir bileşen çıkıyor.
Darboğaz'ı doğru anlamak yalnızca teknik bilgi kazanmak için değil, doğru yükseltme kararları verebilmek için de oldukça önemli. Aksi halde çözmeye çalıştığınız problem yerinde dururken bütçeniz küçülmeye başlıyor.
III.I İnternetteki En Büyük Yanlış Anlama:
Sanırım en yaygın yanlış inanış şu:
"Ekran kartı yüzde 95 çalışıyorsa sorun var.'' ya da "İşlemci %70 kullanılıyor, kesin Darboğaz var."
Gerçekte ise kullanım yüzdeleri tek başına anlam ifade etmez. Burada altını çizelim, ifade etmez demiyorum. Tek başına ifade etmez. Bir oyunun hangi çekirdekleri kullandığı, çözünürlük, grafik ayarları, oyun motoru ve sahnedeki yük gibi birçok değişken sonucu etkileyebiliyor. Örneğin bazı oyunlarda işlemcinin yalnızca birkaç çekirdeği yoğun şekilde kullanılırken diğer çekirdekler daha boş kalabiliyor. Görev Yöneticisi'nde görülen genel kullanım oranı ise bu durumu tam olarak yansıtmayabiliyor bazı zamanlarda.
Bu nedenle Darboğaz tespiti yaparken yalnızca tek bir değere bakmak yerine genel tabloyu değerlendirmek gerekir.
Bölüm IV: İşlemci Darboğaz'ı ve Ekran Kartı Darboğaz'ı Gerçekte Nasıl Oluşur?
Darboğaz denildiğinde insanların aklına ilk gelen şey genellikle işlemci ile ekran kartı arasındaki ilişki oluyor haliyle. Aslında bunun iyi bir sebebi var. Oyun performansını etkileyen en önemli iki bileşen çoğu zaman bunlar. Ancak burada da yıllardır süregelen bazı yanlış anlaşılmalar mevcut. Özellikle internet ortamında işlemci Darboğaz'ı ve ekran kartı Darboğaz'ı kavramları zaman zaman gereğinden fazla basitleştiriliyor. Oysa işin arka planı biraz daha karmaşık.
IV.I İşlemci Oyunlarda Tam Olarak Ne Yapıyor?
Birçok kişi işlemcinin sadece oyunu çalıştırdığını düşünmekte. Gerçekte ise işlemcinin görevi bundan çok daha geniş.
Mesela madde madde bakalım:
- Oyunun mantıksal işleyişi
- Fizik motoru
- Yapay zeka hesaplamaları
- Çevresel olaylar
- Çarpışma hesaplamaları
- NPC davranışları
- Araç hareketleri
Ekran kartı ise işlemciden gelen verileri kullanarak görüntüyü oluşturur. Bu yüzden ekran kartının çalışabilmesi için önce işlemcinin gerekli verileri hazırlaması gerekir. İşte Darboğaz'ın temeli de burada ortaya çıkar.
IV.II İşlemci Darboğaz'ı Nedir?
İşlemci Darboğaz'ı, ekran kartının çalışmak için ihtiyaç duyduğu verilerin işlemci tarafından yeterince hızlı hazırlanamadığı durumlarda ortaya çıkar.
Bunu bir restoran örneğiyle anlatmak daha kolay olabilir:
Mutfakta çalışan aşçı işlemci olsun. Garson ise ekran kartı. Ne alakaysa artık. Eğer aşçı, yemekleri yeterince hızlı hazırlayamıyorsa garson boşta beklemek zorunda kalır. Garsonun ne kadar hızlı olduğu artık önemini kaybeder. Çünkü servis hızını belirleyen unsur aşçıdır. Bilgisayarda da benzer bir durum yaşanır. Özellikle düşük çözünürlüklerde ve yüksek FPS hedeflerinde işlemcinin önemi ciddi şekilde artar. Bu yüzden bazı kullanıcılar güçlü ekran kartlarına sahip olmalarına rağmen bekledikleri FPS seviyelerine ulaşamayabilirler.
IV.III İşlemci Darboğaz'ı En Çok Nerede Görülür?
- 2K ve üstü çözünürlük
- Çok yüksek FPS hedefleri
- Kalabalık açık dünya oyunları
- Yoğun yapay zeka kullanan oyunlar
- Rekabetçi oyunlar
Bu nedenle Darboğaz her kullanıcı için aynı şekilde ortaya çıkmaz. Kullanım senaryosu sonucu doğrudan etkiler.
IV.IV Ekran Kartı Darboğazı Nedir?
Aslında teknik olarak birçok kişi buna Darboğaz demese de performansı sınırlayan bileşen ekran kartı olduğunda benzer bir durum oluşuyor. Mesela bu kez işlemci hazırdır. Verileri oluşturmuştur. Ancak ekran kartı bu verileri işleyip görüntüye dönüştürmekte zorlanıyordur. Özellikle yüksek çözünürlüklerde bu durum oldukça yaygın. 1440P, 4K, Ray Tracing, yüksek kalite doku paketleri, gelişmiş gölge sistemleri, tüm bunlar ekran kartının üzerindeki yükü artırır. Bu durumda performansı belirleyen unsur işlemci değil ekran kartı olur. Ve aslında çoğu oyuncu için istenen senaryo da budur.
Çünkü oyun performansında ekran kartının sınırlarına yaklaşmak, işlemcinin sınırlarına yaklaşmasından genellikle daha mantıklı olabilir.
Bölüm V: Çözünürlük, Darboğaz'ı Nasıl Değiştirir?
İşte birçok kişinin gözden kaçırdığı noktalardan biri bu. Aynı sistem farklı çözünürlüklerde tamamen farklı davranabilir.
Örneğin:
Bir oyuncunun elinde güçlü bir ekran kartı ve ortalama seviye bir işlemci olsun. 1080P çözünürlükte işlemci Darboğaz'ı yaşanabilir. Ancak aynı sistem 1440P veya 4K çözünürlüğe geçtiğinde yükün daha büyük kısmı ekran kartına kayar. Bu durumda da işlemci üzerindeki baskı azalır.
Bu yüzden internette sıkça gördüğümüz:
"Şu işlemci şu ekran kartına Darboğaz yapar mı?" sorusu aslında eksik bir sorudur. Çünkü cevap çözünürlüğe göre değişebilir. Oynanan oyuna göre değişebilir. Hedeflenen FPS'ye göre değişebilir. Hatta kullanılan grafik ayarlarına göre bile değişebilir.
Bölüm VI: Neden Aynı Sistem Farklı Oyunlarda Farklı Sonuçlar Verir?
Bu da oldukça önemli bir konu. Bazı oyunlar işlemciye daha fazla yük bindirir. Bazıları da ekran kartını daha yoğun kullanır. Örneğin geniş açık dünyalara sahip oyunlar veya CS 2, Valorant gibi multiplayer odaklı oyunlar işlemciyi daha fazla zorlayabilir. Buna karşılık görsel efektlere ağırlık veren oyunlarda ekran kartı ön plana çıkabilir. Bu yüzden tek bir oyuna bakarak sistem hakkında kesin yargıya varmak çoğu zaman doğru değildir.
Bir oyunda işlemci sınırlayıcı unsur olabilirken başka bir oyunda ekran kartı sınırlayıcı unsur haline gelebilir.
Bölüm VII: RAM, VRAM ve Depolama Birimleri Darboğaz Oluşturabilir mi?
Darboğaz konusu açıldığında insanların büyük çoğunluğu doğrudan işlemci ve ekran kartına odaklanıyor. Tahmin edilebilir bir durum ve yanlış da denemez. Çünkü oyun performansını en görünür şekilde etkileyen bileşenler genellikle bunlar. Ancak yıllar içerisinde gördüğüm en büyük yanlışlardan biri de performans sorunlarının yalnızca CPU ve GPU üzerinden değerlendirilmeye çalışılması. Tamam, dediğim gibi CPU ve GPU en önemli iki bileşen belki de. Ama kalan bileşenleri de değerlendirmek gerek.
Bazı durumlarda asıl sınırlayıcı unsur RAM olabilir. Tek kanal olan RAM'ini çift kanala çıkarırsan performansında gözle görülür artış yakalayabilirsin mesela. Bazen VRAM'de olabilir, sonuçta 8 GB ve 12 GB ekran kartları arasında fark var. Veya watt değeri, 2 adet 4060 kartın birinin watt değeri 75 ise, diğeri 140 ise bayağı fark olacaktır. Bazen de depolama birimi beklenmedik şekilde performansı etkileyebilir.
İşte bu yüzden sistemi bir bütün olarak değerlendirmek gerekiyor.
VII.I RAM Darboğaz'ı Nedir?
RAM'in görevi işlemci ve ekran kartının ihtiyaç duyduğu verilere hızlı şekilde erişebilmesini sağlamak, bunda hemfikiriz. Eğer sistemde yeterli RAM yoksa işler değişmeye başlar. İşletim sistemi ve oyunlar ihtiyaç duydukları verilerin bir kısmını depolama birimine taşımak zorunda kalır. Bu noktada da performans düşüşleri ortaya çıkabilir.
Özellikle modern oyunlarda RAM yetersizliği şu belirtilerle kendini gösterebilir, örneklendirelim:
- Oyun içi yükleme problemleri
- Harita geçişlerinde gecikmeler
- Masaüstüne dönüşlerde yavaşlama
- FPS düşüşleri
- Ani takılmalar
RAM yetersizliği her zaman düşük FPS olarak görünmez. Bazı sistemlerde ortalama FPS yüksek kalırken oyun deneyimi ciddi şekilde bozulabilir. İşte bu yüzden yalnızca FPS sayacına bakmak bazen yanıltıcı sonuçlar verebilir.
Pek tabii RAM kapasitesi kadar yapısı da önem arz ediyor. Çünkü RAM konusunda bir diğer yanlış inanış da yalnızca kapasiteye odaklanılması.
Örneğin 32 GB RAM'e sahip 2 farklı RAM düşünelim:
Kağıt üzerinde aynı görünseler bile sonuçlar farklı olabilir.
Çünkü burada yalnızca kapasite değil:
- Çift kanal kullanımı
- Bellek frekansı
- Bellek gecikmesi
- Platform uyumluluğu
Özellikle bazı işlemci mimarileri bellek hızlarından daha fazla etkilenebilir. Bu nedenle sadece "Kaç GB RAM var?" sorusuna odaklanmak çoğu zaman yeterli değildir.
VII.II VRAM Darboğaz'ı Nedir?
Son yıllarda en çok tartışılan konulardan biri de VRAM. Hele ki konu mobil RTX 5060 ise. Tartışmalar aldı başını gitti. Özellikle yüksek çözünürlüklü dokuların yaygınlaşmasıyla birlikte ekran kartlarının video belleği daha fazla önem kazanmaya başladı. VRAM, ekran kartının ihtiyaç duyduğu grafik verilerini sakladığı özel bir bellek. Doku verileri, gölge verileri, geometri bilgileri, render işlemleri, bunların büyük kısmı burada tutulur.
Peki VRAM yetersiz kaldığında ne olur? İşte burada işler biraz karmaşıklaşır:
Çünkü birçok kullanıcı VRAM yetersizliğinin doğrudan FPS düşüşü şeklinde ortaya çıkacağını düşünüyor. Evet haklı olabilir fakat gerçekte ise belirtiler farklı olabilir.
Örneğin:
- Anlık takılmalar
- Frame Time sorunları
- Ani performans düşüşleri
- Görsel bozulmalar
- Doku yüklenme gecikmeleri
Peki daha Fazla VRAM her zaman daha fazla performans anlamına mı geliyor? Bu da internette sıkça karşılaştığım yanlış inanışlardan biri. VRAM önemli midir? Kesinlikle önemlidir. Ancak ekran kartının performansını belirleyen tek unsur değildir.
GPU mimarisi, işlem gücü, bellek bant genişliği, sürücü optimizasyonları, Render kapasitesi, tüm bunlar da performans üzerinde etkili. Bu yüzden ekran kartlarını değerlendirirken yalnızca VRAM miktarına bakmak sağlıklı bir yaklaşım değil.
VRAM önemli bir parçadır ama bütün resim değildir.
VII.III SSD ve HDD Darboğaz'ı Gerçekten Var mı?
Bu konu da yıllardır tartışılıyor. Bu konuyu konuşmadan önce beni linçlememenizi rica edeceğim. Çünkü bir de böyle dinleyin.
Özellikle SSD'lerin yaygınlaşmasıyla birlikte insanlar depolama birimlerinin oyun performansına etkisini daha fazla merak etmeye başladı. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Depolama birimi çoğu oyunda doğrudan FPS belirlemez. Evet, oyunu veya sisteminizi bir HDD yerine SSD'ye kurarsanız katkısı çok büyük olur fakat FPS üzerindeki etkisi peki?
Yani daha hızlı bir SSD taktığınızda FPS'nizin 3-4 katına çıkmasını beklememelisiniz.
Ancak depolama birimi:
- Oyun yükleme sürelerini
- Doku yükleme hızlarını
- Harita geçişlerini
- Veri akışını
Oyun deneyiminin tamamını düşünmek gerekir.
Bölüm VIII: Darboğaz Her Zaman FPS Kaybı Olarak Karşımıza Çıkmaz, Çıkar mı?
Bence kullanıcıların en sık gözden kaçırdığı noktalardan biri bu. Performans sorunları sadece FPS düşüşünden ibaret değil. Bazı sistemlerde Stuttering, Frame Time dalgalanmaları, Mikro takılmalar, Veri yükleme gecikmeleri çok daha büyük problem yaratabilir. Hatta bazı oyuncular için akıcılığı bozan asıl unsur bunlardır.
Bu yüzden Darboğaz tespiti yaparken yalnızca FPS sayısına bakmak yerine sistemin genel davranışını değerlendirmek gerekir.
Bölüm IX: Sisteminizde Darboğaz Olup Olmadığını Nasıl Anlayabilirsiniz?
Darboğaz konusu konuşulurken insanların en çok merak ettiği şeylerden biri de şu:
"Peki benim sistemimde Darboğaz var mı?"
Aslında bu oldukça mantıklı bir soru. Çünkü teorik bilgileri öğrenmek güzel olsa da çoğu kullanıcı sonunda kendi bilgisayarına dönüp aynı şeyi düşünmeye başlıyor. Ben bile. İşin güzel tarafı şu ki Darboğaz'ı anlamak için pahalı yazılımlara veya çok karmaşık test laboratuvarlarına ihtiyaç yok. Biraz gözlem yaparak ve doğru verilere bakarak sisteminiz hakkında oldukça sağlıklı fikirler edinebilirsiniz.
IX.I İlk Yapılması Gereken Şey Sorunu Doğru Tanımlamak
Yıllardır forumlarda gördüğüm en büyük hatalardan biri bu galiba. Kullanıcı performanstan memnun değil. Ama sorunun ne olduğunu bilmiyor ve araştırmıyor.
Mesela:
- FPS düşük mü?
- FPS yüksek ama oyun takılıyor mu?
- Anlık kasmalar mı yaşanıyor?
- Doku yüklenmeleri mi gecikiyor?
- İşlemci mi ısınıyor?
- Bu soruların cevapları farklıysa çözüm yolları da farklı olur. Bu yüzden ilk adım her zaman problemi doğru tanımlamaktır. Evet herkes teknik çözümler bilmek zorunda değil fakat bilinmiyorsa herhangi bir unsuru suçlamadan önce düşünmek lazım. Pat diye Darboğaz denmemeli.
Mesela çoğu kişi sadece FPS'ye bakarak karar veriyor. Elbette FPS değerleri önemli. Ama bu oldukça yanıltıcı olabilir. Mesela Bir sistem ortalama 120 FPS üretiyor olabilir. Ancak kare süreleri düzensizdir. FPS sürekli dalgalanıyordur. Mikro takılmalar yaşanıyordur. Bu durumda kağıt üzerinde yüksek görünen FPS değeri, oyun deneyimini kurtarmayabilir. Bu yüzden yukarıdaki maddelerde de dediğim gibi yalnızca ortalama FPS'e değil, sistemin ne kadar tutarlı çalıştığına da bakmak gerek.
IX.II Kullanım Yüzdeleri Nasıl Yorumlanmalı?
Darboğaz tespitinde en sık kullanılan verilerden biri işlemci ve ekran kartı kullanım oranları. Ancak bu verileri doğru yorumlamak gerekir.
Genel olarak:
- Ekran kartı sürekli yüksek yük altındaysa ve FPS beklendiği gibiyse bu çoğu zaman normaldir.
- İşlemci belirli sahnelerde sınırlarına ulaşıyorsa işlemci etkisi artmış olabilir.
- VRAM kullanımı ekran kartının kapasitesine dayanıyorsa farklı belirtiler ortaya çıkabilir.
- RAM kullanımı sınırda dolaşıyorsa sistem bellek yetersizliğine yaklaşmış olabilir.
IX.III Yükseltme Kararı Vermeden Önce Ne Yapılmalı?
İnsanlar bazen problemi tam anlamadan parça değiştirmeye başlıyor. Önce işlemci değişiyor. Sonra Anakart değişiyor. Sonra RAM değişiyor. Aradan aylar geçiyor. Ama performans beklendiği kadar artmıyor.
Bu yüzden yükseltme yapmadan önce şu sorular sorulmalı:
- Hangi oyunda sorun yaşıyorum?
- Hangi çözünürlükte oynuyorum?
- Hedeflediğim FPS kaç?
- Sistem hangi bileşende sınırına ulaşıyor?
- Sorun gerçekten donanımdan mı kaynaklanıyor?
Bölüm X: Her Darboğaz Yükseltme Gerektirir mi?
Bence bu yazının en önemli sorularından biri de bu. Cevap mı? Cevap belli ya. Cevap çoğu zaman hayır. Bir oyuncu 1440P çözünürlükte oynuyordur. Hedefi sadece 60 FPS'tir. Sistemi de bu hedefi rahatlıkla karşılıyordur. Bu durumda teorik olarak Darboğaz bulunması pratikte bir anlam ifade etmeyebilir. Çünkü önemli olan Darboğaz'ın varlığı değil, kullanıcı deneyimini etkileyip etkilemediğidir. İnternette bazen insanlar birkaç yüzde puanlık farklar için büyük yükseltmeler yapabiliyor. Oysa gerçek kullanımda bu farkların hissedilmesi çoğu zaman mümkün olmuyor. Yapılan yükseltmenin kayda değer bir yükseltme olması gerekiyor ve gözle görülür artışlar amacıyla yapılması gerekiyor.
Final Bölümü: Darboğaz Hakkında Doğru Bilinen Yanlışlar
Buraya kadar Darboğaz'ın ne olduğunu, nasıl oluştuğunu, işlemci ve ekran kartı ilişkisini, RAM'in ve depolama birimlerinin performansa etkisini detaylı şekilde konuştuk. Ancak Darboğaz konusunun bu kadar karışık hâle gelmesinin asıl sebebi teknik detaylardan çok yıllardır kulaktan kulağa yayılan yanlış bilgiler. İnternette herhangi bir donanım forumunda veya sosyal medya platformunda biraz vakit geçirirseniz aynı cümlelerle mutlaka karşılaşırsınız. Kimisi yıllardır tekrar edilir. Kimisi yarı doğru bilgilerin yanlış yorumlanmasından doğar. Kimisi ise tamamen şehir efsanesidir. Bu yüzden yazıyı bitirmeden önce sık karşılaştığım yanlış inanışlardan birkaçına değinmek istiyorum.
I: "Ekran Kartım %99 Çalışıyor, Demek ki Bir Sorun Var"
Aslında çoğu zaman tam tersi. Bir oyunda ekran kartınız yüksek kullanım oranlarında çalışıyorsa bu genellikle ekran kartının tam kapasitesine yakın şekilde kullanıldığını gösterir. Özellikle yüksek çözünürlüklerde ve yüksek grafik ayarlarında bu oldukça normal karşılanan bir durum. Birçok oyuncu ekran kartının sürekli %99 kullanımda olmasını problem sanıyor. Oysa çoğu durumda bu, ekran kartının görevini yaptığını gösterir.
Burada önemli olan sıcaklıklar, kararlılık ve elde edilen performanstır desek yanlış olmaz herhalde.
II: "İşlemci Kullanımı %50, Darboğaz Olması İmkansızzz"
Bu da oldukça yaygın bir yanlış anlamadır desek yeridir. Modern oyunlar her çekirdeği aynı şekilde kullanmaz. Bazı oyunlar birkaç çekirdeğe yoğun yük bindirirken diğer çekirdekleri daha az kullanabilir. Bu nedenle toplam işlemci kullanımı düşük görünse bile belirli çekirdekler sınırına ulaşmış olabilir.
Yani yalnızca genel kullanım oranına bakarak kesin yorum yapmak doğru değildir.
III: "Daha Güçlü Parça Her Zaman Daha Fazla FPS Getirir"
Aslında evet, doğru. Ama keşke işler bu kadar kolay olsaydı. Gerçek dünyada performans artışı sistemin genel dengesine bağlıdır. Örneğin mevcut ekran kartınızı tam olarak besleyebilen bir işlemciniz varsa yalnızca işlemci değiştirerek beklediğiniz performans artışını göremeyebilirsiniz. Benzer şekilde güçlü bir ekran kartını daha güçlü bir modelle değiştirmek de her oyunda aynı oranda kazanç sağlamaz.
Yükseltmelerden önce Darboğaz'ın gerçekten nerede oluştuğunu anlamak gerekir.
IV: "Darboğaz'ı Tamamen Ortadan Kaldırmak Mümkündür"
Gerçekte tamamen Darboğaz'sız bir sistem yoktur. Çünkü her sistemde bir bileşen diğerlerinden önce sınırına ulaşacaktır. Bazen ekran kartı olur. Bazen RAM veya depolama birimi olur. Önemli olan Darboğaz'ın varlığı değil, sistem deneyimini ne kadar etkilediğidir.
İyi bir sistem, Darboğaz'sız sistem değil, dengeli sistemdir.
V: "Darboğaz Hesaplayıcıları Kesin Sonuç Verir"
Bu konuyu önceki bölümde detaylı olarak konuştuk ancak tekrar vurgulamak faydalı olacak. Hiçbir internet sitesi oynadığınız tüm oyunları, kullandığınız ayarları, çözünürlüğünüzü ve kullanım alışkanlıklarınızı kusursuz şekilde analiz edemez. Yakın tahminler elde edilebilir fakat %100 net bilgi vereceğini sanmam.
Bu yüzden Darboğaz hesaplayıcıları yardımcı araçlar olabilir. Ama nihai karar verici olmamalıdır. Gerçek performansın en doğru göstergesi her zaman gerçek kullanım senaryolarıdır.
Bonus: 1080p Çözünürlükte Neden Daha Fazla Darboğaz Görürüz?
Bunun sebebi aslında mantıklı:Çözünürlük düştükçe ekran kartının işi azalır. Ekran kartının işi azalınca sıra işlemciye gelir.
Örneğin:
RTX 5070 Ti & Ryzen 7 7800X3D kombinasyonunu düşünelim. Bir oyunu 1080P'de açtığında ekran kartı sahneyi çok hızlı çizmeye başlar. O kadar hızlıdır ki bu sefer işlemciden sürekli yeni veri istemeye başlar. İşlemci ne yapar? Yapay zekayı hesaplar. Fizik hesaplarını yapar. Oyundaki nesneleri yönetir. Ekran kartına yeni kareler hazırlar. Eğer işlemci bu verileri yetiştiremezse ekran kartı beklemeye başlar. İşte CPU Darboğaz'ı burada oluşur.
Şimdi aynı sistemi alıp 4K çözünürlüğe geçelim:
Bu sefer ekran kartının işi ciddi şekilde artar. Çünkü daha fazla piksel hesaplanır. Daha fazla görüntü işlenir. Daha fazla gölgelendirme ve efekt oluşturulur. Ekran kartı artık bir kareyi oluşturmak için daha fazla zaman harcar. Bu yüzden işlemciden saniyede 250 kare istemek yerine belki 90 kare istemeye başlar. Nihayetinde işlemcinin üzerindeki baskı azalır.
Darboğaz'ın merkezi işlemciden ekran kartına kayar.
Yukarıdaki bölümlerde verdiğim aşçı & garson örneğini tekrar düşünelim:
İşlemci aşçı, ekran kartı garson olsun yine. 1080P çözünürlükte garson çok hızlı çalışıyor, sürekli mutfağa koşuyor ve yeni sipariş istiyor. Çünkü teslim edecek. Haliyle bu noktada aşçı yetişemiyor. Yani işlemci Darboğaz'ı oluşuyor.
4K çözünürlükte ise bu sefer garsonun işi zorlaşıyor. Siparişleri taşımak daha uzun sürüyor. Bu sefer bekleyen taraf aşçı oluyor. Yani ekran kartı sınır oluyor.
Bundan mütevellit şöyle bir tablo çıkarsak normal deriz herhalde:
1080P - CPU önemli
1440P - Dengelenmeye başlıyor
4K - GPU önemli
Mesela RTX 4090 ile eski bir işlemciyi eşleştirirsen 1080P'de ciddi işlemci Darboğaz'ı görebilirsin. Ama aynı sistem 4K'da çalıştığında fark ciddi şekilde azalabilir. Bu yüzden de şu şu işlemci şu şu ekran kartına Darboğaz yapar mı sorusu tek başına eksik olabilir. Doğrusu ise hangi oyunda, hangi çözünürlükte, hangi FPS hedefine Darboğaz görülür? şeklinde olabilir.
Darboğaz'ı belirleyen şey sadece donanım değil, çözünürlük ve hedeflenen FPS de en az donanım kadar önemlidir
Aşağıdaki görselde R5 7500F & RX 9060XT kombinasyonunun 1080P çözünürlükte oluşturduğu Darboğaz görülmekte:
Son Sözler ve Sonuçlar:
Darboğaz, donanım dünyasının en korkulacak konusu değil, en çok yanlış anlaşılan konularından biridir. Birçok kullanıcı Darboğaz'ı bir hata olarak görebiliyor. Evet can sıkıcı bir durum ona ben de katılıyorum. Ama Darboğaz aslında bilgisayarların çalışma mantığının doğal bir sonucudur. Önemli olan Darboğaz'ı tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak değil, sistemin hangi noktada sınırlarına ulaştığını anlayabilmektir.
Çünkü doğru bilgiye sahip olduğunuzda:
- Daha bilinçli donanım seçimleri yapabilirsiniz
- Sisteminizin gerçek ihtiyaçlarını anlayabilirsiniz
- Gereksiz yükseltmelerden kaçınabilirsiniz
- İnternette dolaşan yanlış bilgilere karşı daha sağlam durabilirsiniz
Ve çoğu zaman en iyi sistem, internette en düşük Darboğaz oranına sahip olan değil, sahibinin ihtiyaçlarını en doğru şekilde karşılayan sistemdir.
Güzel bir konu oldu. En ferah sistemler sizlerin olsun, esen kalın. İyi forumlarınız olsun.
Son düzenleme:
