B 52 Stratofortress
Becerikli
Konu Başlıkları Gizle
- 1 TL;DR (Özet Geç Diyenler İçin)
- 2 Temizleme Maddeleri: Çok Köpüren Daha mı İyi Temizler?
- 3 Sert Su Mevzusu ve Suyu Yumuşatan Gizli Maddeler
- 4 Neden Alerji Oluyorum Ya? "Koruyucu Maddeler"
- 5 Şu Parlak, Alengirli Sedefli Görüntü Kaliteli mi Oluyor?
- 6 "Dermatolojik Test" ve "Bakanlık Onayı" Kolpası
-
7
Arka Etiketteki Sektörel Numaralar
- 7.1 Beyazlatıcılar
- 7.2 Parfümler
- 7.3 Kıvam Artırıcılar
- 8 Bir Garip Ürünler: Yumuşatıcılar
- 9 Bulaşık Makinesi Parlatıcıları ve "Camda Kalan" Kimyasal
- 10 Asıl Mesele Kullanım Başına Maliyet
Bir önceki gıda ürünleri hakkındaki konumun ardından boş vakitlerimde dilim döndüğünce benzer bilinçlendirme amaçlı yazılar yazmaya karar verdim, bu yazımda ise temizlik ürünlerini konu alıyorum. Açıkçası ben bir kimyager veya uzman değilim, sizin gibi düz bir tüketiciyim ama market reyonlarında o janjanlı ambalajlara bakıp "acaba hangisi gerçekten iyi?" diye düşünmekten ve reklamlarla manipüle edilmekten sıkıldığım için oturdum, uzun uzun araştırdım.
Amacım "şunu alın, bunu çöpe atın" demek değil. Sadece parayı neye verdiğimizi bilelim, raflardaki o reklam hilelerine kanmayalım yeter.
Marketten aldığımız her deterjanın içinde "yüzey aktif madde" denen, yani aslında kiri söküp suyla akıtan temel temizleyiciler var. Ben bunları araştırırken üç gruba ayrıldığını gördüm, etiket okurken işimize çok yarıyor:
Anyonik Maddeler: Bunlar en ucuz ve en çok köpüren maddeler. Kir sökme güçleri tavan ama cildi en çok kurutan, tahriş eden şey de tam olarak bu köpük. Bulaşık veya çamaşır deterjanında bu oran çok yüksekse, o ürünü kullanırken iki kat daha fazla durulamak gerekiyor. Sülfatlar (SLS, SLES, Ammonium Laureth Sulfate) bu grubun en popüler olanlarıdır. SLES, SLS'ye göre nispeten biraz daha yumuşatılmıştır ama aynı şekilde illet bir kimyasaldır.
Non-İyonik Maddeler: İşte bizim aramamız gereken dost canlısı maddeler bunlar. Köpürmesi azdır, reklamcılar pek sevmez ama yağı ve kiri çözme performansı çok daha kalıcıdır. Doğada kolay kaybolurlar ve cilde zarar vermezler. Arkada "Coco-Glucoside", "Lauryl Glucoside" veya "Decyl Glucoside" gibi isimler görürseniz bilin ki o ürün daha yumuşak ve kaliteli bir temizleyicidir. Genelde şeker pancarı veya Hindistan cevizinden elde edilirler, pahalı hammaddelerdir.
Katyonik Maddeler: Bunlar genelde temizlemez, aksine yüzeye tutunurlar. Yumuşatıcılarda ve saç kremlerinde karşımıza çıkar. Çamaşırın üzerine yapışıp statik elektriği alırlar.Ama havluların su emme gücünü bitiren, zamanla çamaşırları grileştiren şey de budur. Kumaşın gözeneklerini bir katman gibi tıkarlar, bu yüzden o havlular bir süre sonra suyu çekmek yerine üzerinden akıtır.
Köpük tamamen bomboş bir saçmalık. Çok köpüren deterjan iyi temizliyor demek değil, aksine su israfı ve daha çok kimyasal kalıntı demek. Zaten endüstriyel temizlikte veya bulaşık makinelerinde en az köpüren ama en iyi çözen maddeler makbuldür. Biz evde köpük görünce psikolojik olarak rahatlıyoruz, firmalar da bunu bildiği için içeriğe sırf köpürtsün diye ek maddeler koyuyor.
Musluklarımızdan akan sular kireçli, yani sert. Sert su temizliği zorlaştırır çünkü suyun içindeki kalsiyum ve magnezyum iyonları deterjanın gücünü kırar, deterjan köpüremez ve kir çözemez hale gelir. Firmalar da mecburen ürünlerin içine suyu yumuşatacak maddeler (şelat ajanları veya bağlayıcılar) koyuyor. Ama burada cebimizi ve doğayı ilgilendirici bir ayrım var:
EDTA ve NTA: Ucuz ürünlerde suyun sertliğini kırmak için bunu basıyorlar. Ama bu maddeler yeraltı sularına karıştığında ağır metalleri de peşinden sürüklüyor, doğada asla yok olmuyorlar. Nehir yataklarındaki eski cıva ve kurşunu çözüp tekrar içme suyu kaynaklarına karıştırabiliyorlar.
Fosfonatlar: Fosfatın biraz daha makyajlı hali. Doğaya doğrudan fosfat kadar zarar vermiyor ama yerseniz, su kaynaklarını mahvediyor. Alg (su yosunu) patlamasına neden olup sudaki oksijeni bitiriyorlar ve balık ölümlerine yol açıyorlar. Çamaşırlarımız bembeyaz olsun diye koca bir gölün hayatını bitirmek pek mantıklı değil.
Doğal Alternatifler: Arkaya baktığınızda "Sitrik Asit" (evet, bildiğimiz limon tuzu), "MGDA" veya "GLDA" görüyorsanız sevinebilirsiniz. Bunlar suyu çok güzel yumuşatır, doğada da hemen çözünür. Bütçeniz elverdiğince arkasında EDTA yerine Sitrat veya MGDA yazanları seçin.
Sıvı deterjanların neredeyse yüzde sekseni su olduğu için, içinde bakteri, mantar ve küf üremesin diye koruyucu madde koymak zorundalar. Yoksa o deterjan rafta 1 ay kalmadan küflenir veya kokar. Ancak bazı koruyucular var ki:
MIT ve CMIT (Isothiazolinone Grubu): Son yıllarda etrafta neden bu kadar çok egzama vakası var diye araştırırsanız karşınıza hep bu iki kısaltma çıkar. Sıvı sabunlarda ve bulaşık deterjanlarında çok var. Eğer yüzeyi iyi durulamazsanız veya elinizi iyi yıkamazsanız cilt bariyerini mahvediyor. Havadan bile cilde temas ettiğinde kontakt dermatit yapma riski olan korkunç bir kimyasal.
Formaldehit Salgılayanlar: "DMDM Hydantoin", "Diazolidinyl Urea", "Imidazolidinyl Urea" veya "Quaternium-15" gibi isimlerle yazılır. Ürünün bozulmasını engellemek için içeride yavaş yavaş formaldehit gazı salgılarlar. Bu madde solunum yolları için hiç iyi değil, astımı olanları çok fena tetikliyor.Dünya Sağlık Örgütü tarafından da riskli grupta sayılıyor zaten. Merdiven altı veya çok ucuz ürünlerde hâlâ denk gelinebiliyor, dikkat etmek lazım.
Parabenler: Koruyucu olarak yıllarca kullanıldı, şimdi "parabensiz" diye reklam yapıyorlar ama yerine ne koyduklarına bakmak lazım. Genelde daha az test edilmiş kimyasalları koyup geçiyorlar. Burada en güvenli alternatifler "Potasyum Sorbat (Potassium Sorbate)" veya "Sodyum Benzoat (Sodium Benzoat)" gibi gıda işleme sanayisinde de kullanılan daha yumuşak koruyuculardır.
Bulaşık sıvısı veya sıvı sabun alırken içi görünmeyen, sedefli, parıl parıl parlayan ürünler gözümüze daha "yoğun, kremsi ve kaliteli" gelir ya, heh işte o da bir sahtekârlık.
O sedefli görüntüyü vermek için formüle "Styrene/Acrylates Copolymer" veya "Glycol Distearate" gibi maddeler ekleniyor. Bunlar aslında sıvılaştırılmış mikroplastikler veya opaklaştırıcı ajanlar. Temizliğe veya yağ çözmeye en ufak bir katkısı yok, sadece gözümüze güzel gözüksün, bizi zengin bir içerik olduğuna inandırsın diye konuluyor.
Lavabodan akıp gittiğinde doğada kalıyor ve deniz canlılarına zarar veriyor. Şeffaf, renksiz veya hafif bulanık olan doğal renkli ürünleri seçmek her zaman daha güvenli. Bir deterjan ne kadar şeffafsa, içine o kadar az gereksiz görsel dolgu maddesi konmuştur diyebiliriz.
Ambalajların üzerine basılan logolar bazen bizi çok kolay kandırıyor. Tüketici olarak doğru bildiğimiz yanlışlar şunlar:
Dermatolojik Olarak Test Edilmiştir: Bu yazı, ürünün o testi başarıyla geçtiği veya tamamen zararsız olduğu anlamına geliyor diyecektim ki alakası bile yok. Sadece bir laboratuvarda insan cildinde denendiğini gösterir. Deneyenlerin yarısında kızarıklık veya kaşıntı çıksa bile yasal olarak "test edilmiştir" yazabiliyorlar. Test sonucu olumlu mu olumsuz mu, o detay yazmaz. Bizim aramamız gereken şey "Hipoalerjenik" tescili veya bağımsız enstitülerin (örneğin Allerisa veya benzeri alerji vakıfları) onay mühürleridir.
Sağlık Bakanlığı Onaylı Biyosidal Ürün: Genelde ağır dezenfektanlarda veya çamaşır sularında görürüz. Bunu görünce "Bakanlık onayladıysa güvenlidir" diyoruz. Aslında biyosidal ruhsatı, o ürünün içindeki maddelerin bakteriyi veya virüsü öldürecek kadar "etkili bir zehir" olduğunu tesciller ve evet zehirdir. Yani insana zarar vermediğini değil, mikropları öldürme gücünü gösterir. Evimizi ameliyathane gibi steril yapmaya çalışmak bağışıklığımızı tembelleştirir. Normal bir sabun kirle birlikte bakteriyi de yüzeyden söker atar, öldürmeye gerek yok, uzaklaştırmak yeterli.
Alışveriş yaparken işimizi kolaylaştırmak için ön yüzdeki pazarlama sloganları yerine arkada neyi arayıp neden kaçmamız gerektiğine düz mantıkla bakalım:
Çamaşır suyundaki klor ve mor/mavi boncuklu toz deterjanlardaki optik beyazlatıcılar çamaşırı daha çok temizlemez. Sadece ışığı yansıtıp gözümüzü kandırır (çamaşırı aslında ince mavi bir tabakayla boyar, sarılığı gizler) ve kumaşta kalıp cildi tahriş eder. Güneş ışığı altına çıktığınızda çamaşırın parlaması bundandır. Yerine oksijen bazlı beyazlatıcı olan "Sodyum Perkarbonat (Sodium Percarbonate)" içeren ürünleri aramak lazım. Önünde kocaman "Klor İçermez" yazan bazı markalar arkada en az klor kadar ağır başka oksitleyiciler kullanabiliyor, uyanık olmak lazım.
Etikette sadece "Parfüm" veya "Fragrance" yazıyorsa kokunun kalıcı olması, uçup gitmemesi için fitalat (phthalate) dediğimiz hormon bozucular eklenmiş olabilir. Evin veya çamaşırların günlerce deterjan kokması marifet değil, aksine tehlikedir. Doğal uçucu yağlar (Limonene, Linalool, Geraniol gibi bitki özleri) içeren kokular her zaman daha hafiftir. Ama dikkat, çok hassas veya alerjik bir bünyeniz varsa bu doğal yağlar bile cildi tetikleyebilir, en iyisi tamamen kokusuz (fragrance-free) ürünlerdir.
Ucuz sıvı deterjanların içeriğinde bolca "Sodyum Klorür" yani bildiğimiz tuz yazar. Üreticiler su gibi akıp giden, aktif maddesi az kalitesiz bir deterjanı sadece tuzla koyulaştırıp bize "bakın ne kadar yoğun ve konsantre" diye satarlar. Fazla tuz durulamayı zorlaştırır, kıyafetlerin ömrünü kısaltır ve makinelerin rezistanslarına zarar verebilir. Kaliteli ürünler kıvamını tuzla değil, "Ksantan Sakızı (Xanthan Gum)" veya selüloz türevleri gibi doğal maddelerle alır.
Birçoğumuz çamaşırlar makineden çıkınca güzel koksun ve yumuşak olsun diye yumuşatıcı gözünü sonuna kadar dolduruyor. Ama yumuşatıcıların çalışma mantığı yukarıda bahsettiğim katyonik yüzey aktif maddeler sayesinde kumaş liflerinin üzerine ince, yağlı balmumu benzeri bir tabaka bırakır. Lifler havaya kalkamadığı için çamaşır yumuşak görünür. Ancak bu tabaka:
Bulaşık makinesinden çıkan bardakların üzerinde su lekesi kalmasın, pırıl pırıl parlasın diye parlatıcı kullanıyoruz. Parlatıcının görevi, suyun yüzey gerilimini düşürerek camın üzerinden kayıp gitmesini sağlamaktır. Ancak parlatıcı, makinenin en son durulama aşamasında, yani sıcak sudan hemen önce devreye girer. Bu şu demek: Parlatıcı sürüldükten sonra bulaşıklar bir daha durulanmaz. Bardaklar o kimyasal tabakayla kurur. Keza çoğumuz o bardaklara su veya sıcak çay koyup bir güzel içeriz. Arkada "Alkol Etoksilatlar" gibi maddeler yazar. Sürekli bunlara maruz kalmak mide ve bağırsak florası için pek iyi değil. Parlatıcı yerine makinenin parlatıcı gözüne yine beyaz sirke koymak hem camları parlatır hem de kireç lekelerini önler.
Ekonomik olarak bilinçli olmanın yolu sıvı hacmine değil, içindeki aktif maddeye para vermekten geçiyor. Standart 1 litrelik fısfıslı bir yüzey temizleyicinin veya camsilin neredeyse yüzde seksen beşi sudur. Biz marketten onu alırken aslında şişenin, lojistiğin ve o suyun taşınma maliyetinin parasını ödüyoruz. İçindeki aktif madde toplasanız bir kahve fincanını doldurmaz.
Bunun yerine toz, tablet veya ultra konsantre (refill) paketlere yönelmek çok daha mantıklı. Boş bir şişeye suyu musluktan doldurup üzerine konsantre ürünü eklediğimizde, ambalaj atığını yüzde doksan azaltmış oluyoruz.
Satın alırken "Litre fiyatı ne kadar?" diye değil, "Bu şişeyle kaç yıkama / kaç kez temizlik yapabiliyorum?" diye arkadaki ölçek tablosuna bakmak cüzdanı fena rahatlatıyor. Genelde arkadaki o küçük tabloda "1 şişe = 30 Yıkama" veya "1 kapak = 50 ml" gibi ibareler olur, asıl bütçe hesabı oradan yapılmalı. Ucuz diye aldığınız 5 litrelik bir deterjandan her yıkamada 3 kapak atmanız gerekiyorsa, pahalı dediğiniz 1.5 litrelik konsantre üründen yarım kapak yetiyorsa, ucuz olan aslında çok daha pahalıya geliyordur.
Özetle;
Yine gıda konusundaki olduğu gibi alışveriş yaparken şişenin ön yüzündeki yeşil yaprak resimlerini, "doğanın gücü", "organik özler" gibi pazarlama sloganlarını tamamen görmezden gelip şişeyi ters çevirmek gerekiyor. Ön yüz reklamdır, yalandır; arka yüz ise gerçektir.
İçerik listesi ne kadar kısa ve anlaşılırsa, ürün o kadar nettir. Kokusu ağır olmayan, şeffaf ve bağımsız çevre sertifikası (Ecocert, EU Ecolabel, ICEA gibi) olan ürünler hem bütçemizi hem de sağlığınızı koruyor. Markete giderken dedektif gibi gitmek, neye para verdiğini bilmek bütçenizden önce sağlığınızdır. Kendi sağlığınızın dedektifi olun, kimseye güvenmeyin.
Umarım sıradan çinko karbon bir tüketicinin gözünden hazırladığım bu rehber işinize yarar. Sizin de markette uyguladığınız taktikler, denediğiniz doğal alternatifler veya içerik okurken dikkat ettiğiniz şeyler varsa aşağıya yazın, hep beraber öğrenelim.
İyi sosyaller.
Amacım "şunu alın, bunu çöpe atın" demek değil. Sadece parayı neye verdiğimizi bilelim, raflardaki o reklam hilelerine kanmayalım yeter.
TL;DR (Özet Geç Diyenler İçin)
Çok köpüren iyi temizlemez, köpük sadece göz boyamadır. Az köpüren (arkasında Glucoside yazan) ürünler yağı ve kiri çok daha iyi çözer. Sedefli/parlak sabunlara aldanmayın, o yanar dönerli görüntüyü vermek için sıvı mikroplastikler ekleniyor. Temizliğe katkısı sıfır, doğaya zararı büyük. Her zaman şeffaf olanı seçin. Yumuşatıcı kıyafetlerin gözeneklerini tıkar, parlatıcı ise durulanmadığı için bardaklarda zehirli tabaka bırakır bu sebeple ikisine de beyaz sirke kullanın. Litreye değil, "kullanım sayısına" bakın, ucuz diye aldığınız 5 litrelik deterjandan her seferinde 3 kapak döküyorsanız, pahalı dediğiniz 1.5 litrelik konsantre üründen yarım kapak yetiyorsa, ucuz olan aslında daha pahalıdır. Ön yüze değil, arka yüze bakın, ön yüzdeki yeşil yapraklar ve "doğal" sloganları tamamen reklam hilesi. Arkada koruyucu olarak EDTA yerine sitrik asit (sitrat) veya potasyum sorbat arayın.Temizleme Maddeleri: Çok Köpüren Daha mı İyi Temizler?
Marketten aldığımız her deterjanın içinde "yüzey aktif madde" denen, yani aslında kiri söküp suyla akıtan temel temizleyiciler var. Ben bunları araştırırken üç gruba ayrıldığını gördüm, etiket okurken işimize çok yarıyor:
Anyonik Maddeler: Bunlar en ucuz ve en çok köpüren maddeler. Kir sökme güçleri tavan ama cildi en çok kurutan, tahriş eden şey de tam olarak bu köpük. Bulaşık veya çamaşır deterjanında bu oran çok yüksekse, o ürünü kullanırken iki kat daha fazla durulamak gerekiyor. Sülfatlar (SLS, SLES, Ammonium Laureth Sulfate) bu grubun en popüler olanlarıdır. SLES, SLS'ye göre nispeten biraz daha yumuşatılmıştır ama aynı şekilde illet bir kimyasaldır.
Non-İyonik Maddeler: İşte bizim aramamız gereken dost canlısı maddeler bunlar. Köpürmesi azdır, reklamcılar pek sevmez ama yağı ve kiri çözme performansı çok daha kalıcıdır. Doğada kolay kaybolurlar ve cilde zarar vermezler. Arkada "Coco-Glucoside", "Lauryl Glucoside" veya "Decyl Glucoside" gibi isimler görürseniz bilin ki o ürün daha yumuşak ve kaliteli bir temizleyicidir. Genelde şeker pancarı veya Hindistan cevizinden elde edilirler, pahalı hammaddelerdir.
Katyonik Maddeler: Bunlar genelde temizlemez, aksine yüzeye tutunurlar. Yumuşatıcılarda ve saç kremlerinde karşımıza çıkar. Çamaşırın üzerine yapışıp statik elektriği alırlar.Ama havluların su emme gücünü bitiren, zamanla çamaşırları grileştiren şey de budur. Kumaşın gözeneklerini bir katman gibi tıkarlar, bu yüzden o havlular bir süre sonra suyu çekmek yerine üzerinden akıtır.
Köpük tamamen bomboş bir saçmalık. Çok köpüren deterjan iyi temizliyor demek değil, aksine su israfı ve daha çok kimyasal kalıntı demek. Zaten endüstriyel temizlikte veya bulaşık makinelerinde en az köpüren ama en iyi çözen maddeler makbuldür. Biz evde köpük görünce psikolojik olarak rahatlıyoruz, firmalar da bunu bildiği için içeriğe sırf köpürtsün diye ek maddeler koyuyor.
Sert Su Mevzusu ve Suyu Yumuşatan Gizli Maddeler
Musluklarımızdan akan sular kireçli, yani sert. Sert su temizliği zorlaştırır çünkü suyun içindeki kalsiyum ve magnezyum iyonları deterjanın gücünü kırar, deterjan köpüremez ve kir çözemez hale gelir. Firmalar da mecburen ürünlerin içine suyu yumuşatacak maddeler (şelat ajanları veya bağlayıcılar) koyuyor. Ama burada cebimizi ve doğayı ilgilendirici bir ayrım var:
EDTA ve NTA: Ucuz ürünlerde suyun sertliğini kırmak için bunu basıyorlar. Ama bu maddeler yeraltı sularına karıştığında ağır metalleri de peşinden sürüklüyor, doğada asla yok olmuyorlar. Nehir yataklarındaki eski cıva ve kurşunu çözüp tekrar içme suyu kaynaklarına karıştırabiliyorlar.
Fosfonatlar: Fosfatın biraz daha makyajlı hali. Doğaya doğrudan fosfat kadar zarar vermiyor ama yerseniz, su kaynaklarını mahvediyor. Alg (su yosunu) patlamasına neden olup sudaki oksijeni bitiriyorlar ve balık ölümlerine yol açıyorlar. Çamaşırlarımız bembeyaz olsun diye koca bir gölün hayatını bitirmek pek mantıklı değil.
Doğal Alternatifler: Arkaya baktığınızda "Sitrik Asit" (evet, bildiğimiz limon tuzu), "MGDA" veya "GLDA" görüyorsanız sevinebilirsiniz. Bunlar suyu çok güzel yumuşatır, doğada da hemen çözünür. Bütçeniz elverdiğince arkasında EDTA yerine Sitrat veya MGDA yazanları seçin.
Neden Alerji Oluyorum Ya? "Koruyucu Maddeler"
Sıvı deterjanların neredeyse yüzde sekseni su olduğu için, içinde bakteri, mantar ve küf üremesin diye koruyucu madde koymak zorundalar. Yoksa o deterjan rafta 1 ay kalmadan küflenir veya kokar. Ancak bazı koruyucular var ki:
MIT ve CMIT (Isothiazolinone Grubu): Son yıllarda etrafta neden bu kadar çok egzama vakası var diye araştırırsanız karşınıza hep bu iki kısaltma çıkar. Sıvı sabunlarda ve bulaşık deterjanlarında çok var. Eğer yüzeyi iyi durulamazsanız veya elinizi iyi yıkamazsanız cilt bariyerini mahvediyor. Havadan bile cilde temas ettiğinde kontakt dermatit yapma riski olan korkunç bir kimyasal.
Formaldehit Salgılayanlar: "DMDM Hydantoin", "Diazolidinyl Urea", "Imidazolidinyl Urea" veya "Quaternium-15" gibi isimlerle yazılır. Ürünün bozulmasını engellemek için içeride yavaş yavaş formaldehit gazı salgılarlar. Bu madde solunum yolları için hiç iyi değil, astımı olanları çok fena tetikliyor.Dünya Sağlık Örgütü tarafından da riskli grupta sayılıyor zaten. Merdiven altı veya çok ucuz ürünlerde hâlâ denk gelinebiliyor, dikkat etmek lazım.
Parabenler: Koruyucu olarak yıllarca kullanıldı, şimdi "parabensiz" diye reklam yapıyorlar ama yerine ne koyduklarına bakmak lazım. Genelde daha az test edilmiş kimyasalları koyup geçiyorlar. Burada en güvenli alternatifler "Potasyum Sorbat (Potassium Sorbate)" veya "Sodyum Benzoat (Sodium Benzoat)" gibi gıda işleme sanayisinde de kullanılan daha yumuşak koruyuculardır.
Şu Parlak, Alengirli Sedefli Görüntü Kaliteli mi Oluyor?
Bulaşık sıvısı veya sıvı sabun alırken içi görünmeyen, sedefli, parıl parıl parlayan ürünler gözümüze daha "yoğun, kremsi ve kaliteli" gelir ya, heh işte o da bir sahtekârlık.
O sedefli görüntüyü vermek için formüle "Styrene/Acrylates Copolymer" veya "Glycol Distearate" gibi maddeler ekleniyor. Bunlar aslında sıvılaştırılmış mikroplastikler veya opaklaştırıcı ajanlar. Temizliğe veya yağ çözmeye en ufak bir katkısı yok, sadece gözümüze güzel gözüksün, bizi zengin bir içerik olduğuna inandırsın diye konuluyor.
Lavabodan akıp gittiğinde doğada kalıyor ve deniz canlılarına zarar veriyor. Şeffaf, renksiz veya hafif bulanık olan doğal renkli ürünleri seçmek her zaman daha güvenli. Bir deterjan ne kadar şeffafsa, içine o kadar az gereksiz görsel dolgu maddesi konmuştur diyebiliriz.
"Dermatolojik Test" ve "Bakanlık Onayı" Kolpası
Ambalajların üzerine basılan logolar bazen bizi çok kolay kandırıyor. Tüketici olarak doğru bildiğimiz yanlışlar şunlar:
Dermatolojik Olarak Test Edilmiştir: Bu yazı, ürünün o testi başarıyla geçtiği veya tamamen zararsız olduğu anlamına geliyor diyecektim ki alakası bile yok. Sadece bir laboratuvarda insan cildinde denendiğini gösterir. Deneyenlerin yarısında kızarıklık veya kaşıntı çıksa bile yasal olarak "test edilmiştir" yazabiliyorlar. Test sonucu olumlu mu olumsuz mu, o detay yazmaz. Bizim aramamız gereken şey "Hipoalerjenik" tescili veya bağımsız enstitülerin (örneğin Allerisa veya benzeri alerji vakıfları) onay mühürleridir.
Sağlık Bakanlığı Onaylı Biyosidal Ürün: Genelde ağır dezenfektanlarda veya çamaşır sularında görürüz. Bunu görünce "Bakanlık onayladıysa güvenlidir" diyoruz. Aslında biyosidal ruhsatı, o ürünün içindeki maddelerin bakteriyi veya virüsü öldürecek kadar "etkili bir zehir" olduğunu tesciller ve evet zehirdir. Yani insana zarar vermediğini değil, mikropları öldürme gücünü gösterir. Evimizi ameliyathane gibi steril yapmaya çalışmak bağışıklığımızı tembelleştirir. Normal bir sabun kirle birlikte bakteriyi de yüzeyden söker atar, öldürmeye gerek yok, uzaklaştırmak yeterli.
Arka Etiketteki Sektörel Numaralar
Alışveriş yaparken işimizi kolaylaştırmak için ön yüzdeki pazarlama sloganları yerine arkada neyi arayıp neden kaçmamız gerektiğine düz mantıkla bakalım:
Beyazlatıcılar
Çamaşır suyundaki klor ve mor/mavi boncuklu toz deterjanlardaki optik beyazlatıcılar çamaşırı daha çok temizlemez. Sadece ışığı yansıtıp gözümüzü kandırır (çamaşırı aslında ince mavi bir tabakayla boyar, sarılığı gizler) ve kumaşta kalıp cildi tahriş eder. Güneş ışığı altına çıktığınızda çamaşırın parlaması bundandır. Yerine oksijen bazlı beyazlatıcı olan "Sodyum Perkarbonat (Sodium Percarbonate)" içeren ürünleri aramak lazım. Önünde kocaman "Klor İçermez" yazan bazı markalar arkada en az klor kadar ağır başka oksitleyiciler kullanabiliyor, uyanık olmak lazım.
Parfümler
Etikette sadece "Parfüm" veya "Fragrance" yazıyorsa kokunun kalıcı olması, uçup gitmemesi için fitalat (phthalate) dediğimiz hormon bozucular eklenmiş olabilir. Evin veya çamaşırların günlerce deterjan kokması marifet değil, aksine tehlikedir. Doğal uçucu yağlar (Limonene, Linalool, Geraniol gibi bitki özleri) içeren kokular her zaman daha hafiftir. Ama dikkat, çok hassas veya alerjik bir bünyeniz varsa bu doğal yağlar bile cildi tetikleyebilir, en iyisi tamamen kokusuz (fragrance-free) ürünlerdir.
Kıvam Artırıcılar
Ucuz sıvı deterjanların içeriğinde bolca "Sodyum Klorür" yani bildiğimiz tuz yazar. Üreticiler su gibi akıp giden, aktif maddesi az kalitesiz bir deterjanı sadece tuzla koyulaştırıp bize "bakın ne kadar yoğun ve konsantre" diye satarlar. Fazla tuz durulamayı zorlaştırır, kıyafetlerin ömrünü kısaltır ve makinelerin rezistanslarına zarar verebilir. Kaliteli ürünler kıvamını tuzla değil, "Ksantan Sakızı (Xanthan Gum)" veya selüloz türevleri gibi doğal maddelerle alır.
Bir Garip Ürünler: Yumuşatıcılar
Birçoğumuz çamaşırlar makineden çıkınca güzel koksun ve yumuşak olsun diye yumuşatıcı gözünü sonuna kadar dolduruyor. Ama yumuşatıcıların çalışma mantığı yukarıda bahsettiğim katyonik yüzey aktif maddeler sayesinde kumaş liflerinin üzerine ince, yağlı balmumu benzeri bir tabaka bırakır. Lifler havaya kalkamadığı için çamaşır yumuşak görünür. Ancak bu tabaka:
- Kumaşın nefes alma özelliğini yok eder (özellikle spor kıyafetlerinde teri dışarı atamazsınız).
- Bebek kıyafetlerinde cildin direkt kimyasalla temas etmesine neden olur.
- Havluların su çekmesini engeller.
- Makinenin içinde birikerek zamanla siyah çamur gibi kokulu bir küf tabakası oluşturur.
Bulaşık Makinesi Parlatıcıları ve "Camda Kalan" Kimyasal
Bulaşık makinesinden çıkan bardakların üzerinde su lekesi kalmasın, pırıl pırıl parlasın diye parlatıcı kullanıyoruz. Parlatıcının görevi, suyun yüzey gerilimini düşürerek camın üzerinden kayıp gitmesini sağlamaktır. Ancak parlatıcı, makinenin en son durulama aşamasında, yani sıcak sudan hemen önce devreye girer. Bu şu demek: Parlatıcı sürüldükten sonra bulaşıklar bir daha durulanmaz. Bardaklar o kimyasal tabakayla kurur. Keza çoğumuz o bardaklara su veya sıcak çay koyup bir güzel içeriz. Arkada "Alkol Etoksilatlar" gibi maddeler yazar. Sürekli bunlara maruz kalmak mide ve bağırsak florası için pek iyi değil. Parlatıcı yerine makinenin parlatıcı gözüne yine beyaz sirke koymak hem camları parlatır hem de kireç lekelerini önler.
Asıl Mesele Kullanım Başına Maliyet
Ekonomik olarak bilinçli olmanın yolu sıvı hacmine değil, içindeki aktif maddeye para vermekten geçiyor. Standart 1 litrelik fısfıslı bir yüzey temizleyicinin veya camsilin neredeyse yüzde seksen beşi sudur. Biz marketten onu alırken aslında şişenin, lojistiğin ve o suyun taşınma maliyetinin parasını ödüyoruz. İçindeki aktif madde toplasanız bir kahve fincanını doldurmaz.
Bunun yerine toz, tablet veya ultra konsantre (refill) paketlere yönelmek çok daha mantıklı. Boş bir şişeye suyu musluktan doldurup üzerine konsantre ürünü eklediğimizde, ambalaj atığını yüzde doksan azaltmış oluyoruz.
Satın alırken "Litre fiyatı ne kadar?" diye değil, "Bu şişeyle kaç yıkama / kaç kez temizlik yapabiliyorum?" diye arkadaki ölçek tablosuna bakmak cüzdanı fena rahatlatıyor. Genelde arkadaki o küçük tabloda "1 şişe = 30 Yıkama" veya "1 kapak = 50 ml" gibi ibareler olur, asıl bütçe hesabı oradan yapılmalı. Ucuz diye aldığınız 5 litrelik bir deterjandan her yıkamada 3 kapak atmanız gerekiyorsa, pahalı dediğiniz 1.5 litrelik konsantre üründen yarım kapak yetiyorsa, ucuz olan aslında çok daha pahalıya geliyordur.
Özetle;
Yine gıda konusundaki olduğu gibi alışveriş yaparken şişenin ön yüzündeki yeşil yaprak resimlerini, "doğanın gücü", "organik özler" gibi pazarlama sloganlarını tamamen görmezden gelip şişeyi ters çevirmek gerekiyor. Ön yüz reklamdır, yalandır; arka yüz ise gerçektir.
İçerik listesi ne kadar kısa ve anlaşılırsa, ürün o kadar nettir. Kokusu ağır olmayan, şeffaf ve bağımsız çevre sertifikası (Ecocert, EU Ecolabel, ICEA gibi) olan ürünler hem bütçemizi hem de sağlığınızı koruyor. Markete giderken dedektif gibi gitmek, neye para verdiğini bilmek bütçenizden önce sağlığınızdır. Kendi sağlığınızın dedektifi olun, kimseye güvenmeyin.
Umarım sıradan çinko karbon bir tüketicinin gözünden hazırladığım bu rehber işinize yarar. Sizin de markette uyguladığınız taktikler, denediğiniz doğal alternatifler veya içerik okurken dikkat ettiğiniz şeyler varsa aşağıya yazın, hep beraber öğrenelim.
İyi sosyaller.
Son düzenleme:
