Aykırı oldukları düşünülemez bile. Bir bilim insanının nihai amacı "teknoloji ilerlesin" değildir, gerçeğe yaklaşmaktır. Gerçeğe yaklaşmak isteyen bir bilim insanı, hipotezler öne sürer ve bu hipotezleri test eder. Öne sürdüğü hipotezlerin ve testlerinin ön gördüğü sonuçların vicdani sorumluluğunu alması gerekir. Burada da devreye bilim felsefesi girer.



Bilimin nihai amacını düşünürsek doğrudan hayır, dolaylı olarak düzeltmek şeklinde değil, etki etmek şeklinde olabilir diyebiliriz. Sanat için ise subjektif bir mesele. Zaten özü subjektif olması, kesin yardım etti veya tam tersine daha kötü hale gelmesine sebep oldu diyemeyiz. Çok fazla sanat dalı var, günümüzde milyonlarca sanatçı var ve hepsinin ahlaki çizgileri farklı.

Bilimin dolaylı olmasına da şöyle bir örnek vereyim; Bir sınıfta ders dinlemek için öğrenciler toplandı, nihai amacımız ders dinlemek. Ancak nihai amacımız haricinde ders dinlemekten çok daha fazlasını yaparız. Örneğin öğrenciler, uzun süre aynı ortamda bulundukları için vücut ısıları ile sınıfın sıcaklığını yükseltti. Peki nihai amacımız sınıfın sıcaklığını yükseltmek miydi? Hayır değildi.



Geçenlerde şunu yazmıştım başka bir konuya, onu buraya aktarayım:

"Herkesin her şeyi bildiği bir toplumda, kimsenin bir şey bilmemesi söz konusu olmayacaktır. Toplum yaşamının çarkları da bundan nasibini alacaktır. Çünkü herkes her şeyi bilirse, herkes birbirini sessizce taklit ederek bilgi asimetrisine sebep olacak, bu asimetriklik de bugün şikayet edilen toplumsal sorunları doğuracaktır. Sağlıklı bir toplumda, birilerinin bilmiyor olması ve bunu dile getirebiliyor olması gerekir."
Çok güzel değerlendirmeler yapmışsınız. Özellikle son değerlendirmenizdeki herkesin her şeyi bilmesi üzerine yaptığınız yorum bilimsel olarak da doğru. Çan eğrisi dediğimiz sistem yani. Burada veriler eğer normal dağılmazsa grafik ya sağa ya sola çarpık olur. Yani bilimsel çalışmanın yapıldığı grubun çoğunluğu başarısız ise yani bilgisiz ise o veriler üzerinden parametrik analizler yapamazsınız. İkinci olarak eğer grup full başarılı yani hepsi bilgili ise o veriler üzerinden de parametrik testler yapamazsınız. Aslında bilim toplumun ortalama olmasını istiyor. Bu yüzden biz dağılım eğrileri üzerinden çalışıyoruz.

Peki burada bize 4. Bir soru doğuyor, bilimin toplumu ortalama olarak kabul etmesi, ahlaklı bir şey mi?

Öncelikle şunu kabul ederek başlamak gerekir: Ahlak mutlak değil, göreceli bir kavramdır. Kıtadan kıtaya, ülkeden ülkeye, hatta aynı şehrin ilçeleri arasında bile keskin sınırlarla değişir. Bunun en somut örneği İstanbul’dur. Kendi ahlaki yargılarımdan tamamen bağımsız olarak bir gözlem paylaşmak gerekirse; Bebek, Nişantaşı veya Kadıköy taraflarında daha seküler ve özgür bir yaşam tarzı hakimdir. Moda sahilinde partnerinizin elini tutabilir, biranızı içebilir veya giyim kuşam konusunda daha rahat hareket edebilirsiniz. Ancak vapura binip karşıya, Fatih’e geçtiğiniz an bambaşka bir ülkeye adım atmış gibi hissedersiniz; Kadıköy’de sıradan olan bu davranışlar orada ciddi tepki çekebilir. Bu örneği şunun için verdim: Ahlak dediğimiz şey çoğu zaman evrensel bir doğrudan ziyade, içinde bulunulan topluluğun ortak kabulleriyle şekillenen öznel bir olgudur. Asıl soruya, yani bilimin ve teknolojinin ahlaka etkisine gelirsek; ben bilimin gelişmesinin ahlak üzerinde gözle görülür ve olumlu bir dönüşüm yarattığını düşünüyorum. Tarihteki cadı avları bunun en çarpıcı kanıtıdır. Geçmişte demans, epilepsi veya psikoz gibi nörolojik ve psikiyatrik rahatsızlıkları olan kadınlar, kilise ve dönemin yargı mekanizmaları tarafından "cadı" ilan edilip yakılarak ya da asılarak katledildi. Bugün tıp ve bilim sayesinde biliyoruz ki bunlar kişinin kendi seçimi veya kötülüğü değil, tamamen elinde olmayan biyolojik hastalıklardı. Bilim cehaleti yendikçe, masum insanların sırf anlaşılamadıkları için canından olmasının önüne geçildi. Özetle benim için ahlakın temelinde tek bir ayrım yatar: Masum insan ve suçlu insan. Bu yaklaşım aslında modern hukukun da temelidir. "Masumiyet karinesi" ya da "şüpheden sanık yararlanır" gibi ilkeler, geçmişte bilgisizlik ve ön yargılar yüzünden kanla yazılan hataların bir daha tekrarlanmaması, insan onurunun korunması için edinilmiş acı tecrübelerin ürünüdür. Dolayısıyla ahlak bilgisizlikten gelmez; aksine bilim ve bilgi arttıkça ahlakımız da daha adil ve insani bir zemine oturur.

Noktalama işaretleri AI tarafından düzenlenmiştir, yazı bana aittir.
Bu muhteşem yaklaşımınız için çok teşekkür ederim. Cadı avı örneği nereden aklınıza geldi bilmiyorum ama harika bir bakış açısı olmuş ve katılmamak çok mümkün değil. Özellikle sonunu da hukuka bağlamanız çok başarılı bir geçiş.

Sadece şunu sormak istiyorum size. Bilim ve bilgi birikimi arttıkça ahlakımız daha adil ve insani bir zemine oturur dediniz, o halde İlkçağ'daki insanlar bugünkü insanlardan daha mı ahlaksızdı?

Etkileyemez demek doğru olmaz, etkiler ancak yetiştiği çevrenin ve arkadaş çevresinin veya iradesinin ahlak üzerindeki etkisi kadar bir önem taşımaz.

10 erkekten 8'i abaza ve kadınları cinsel obje olarak görüyorsa, 10 kadından 6-7'si kaşarlık peşindeyse, keşin teki şiddet peşindeyse... kitap, ilim, irfan öğrenmekle alışkanlıklar kolayca terk edilemez.
Askerde aksini görmedim, aynı tas aynı hamam, akıllanan olmadı.
O halde okumanın ve örgün eğitimin de ahlakımız üzerindeki etkisi size göre oldukça az yani?
 
Son düzenleme:
Peki burada bize 4. Bir soru doğuyor, bilimin toplumu ortalama olarak kabul etmesi, ahlaklı bir şey mi?

Bence soruyu da doğru sormak gerekiyor. Bilim, toplumu belirli varsayımlar gözeterek mi kabul eder? Yoksa onları olduğu gibi mi değerlendirir?

Bilimin amacı bu değil mi? O anki fotoğraf nasıl ise onu çeker (içine duygu, temenni vb. katmaz), hatta asimetrik veya simetrik olduğunu da bilim sayesinde öğreniriz. Bilim bize bir sonucu gösterir, karar vericiler de ona göre aksiyon alır. Eğer alınan aksiyonlar doğru ise toplumun refahı artar, yanlış ise de refahı düşer.

Yani bilim o noktada toplumun ahlaklı olup olmamasını istemekten ziyade, en fazla onu gözlemleyip bir sonuca varılmasını sağlar. Ahlaklı olup olmamasını isteyen kesim de karar vericilerdir, otoritelerdir.
 
O halde okumanın ve örgün eğitimin de ahlakımız üzerindeki etkisi size göre oldukça az yani?
Bilmem, toplum mühendisleri var, onlara sormak lazım. 😶
Sizin, benim gibi insanların çevresinde bulunduracağı, kimlerle iletişim durumunda bulanacağı, kimi savunacağı dünden belli, salla başkasını, itin yoldaşı it olur.
 
Bence soruyu da doğru sormak gerekiyor. Bilim, toplumu belirli varsayımlar gözeterek mi kabul eder? Yoksa onları olduğu gibi mi değerlendirir?

Bilimin amacı bu değil mi? O anki fotoğraf nasıl ise onu çeker (içine duygu, temenni vb. katmaz), hatta asimetrik veya simetrik olduğunu da bilim sayesinde öğreniriz. Bilim bize bir sonucu gösterir, karar vericiler de ona göre aksiyon alır. Eğer alınan aksiyonlar doğru ise toplumun refahı artar, yanlış ise de refahı düşer.

Yani bilim o noktada toplumun ahlaklı olup olmamasını istemekten ziyade, en fazla onu gözlemleyip bir sonuca varılmasını sağlar. Ahlaklı olup olmamasını isteyen kesim de karar vericilerdir, otoritelerdir.
Kesinlikle bilimin amacı o anki fotoğrafı çekmek. Çok doğru. Bilimde varsayım da vardır, olduğu gibi değerlendirme de. Varsayım olmadan zaten herhangi bir durum değerlendirmesi yapabileceğimiz problem cümlesini de çıkartamayız.

Bu arada açıklamalarınız gerçekten çok başarılı. Akademide misiniz?

Bilmem, toplum mühendisleri var, onlara sormak lazım. 😶
Sizin, benim gibi insanların çevresinde bulunduracağı, kimlerle iletişim durumunda bulanacağı, kimi savunacağı dünden belli, salla başkasını, itin yoldaşı it olur.
İçinde yaşadığımız toplumu sorgulamak, değerlendirmek ve ahlaklı bir toplumda yaşamak sizin, benim gibi insanların en doğal hakkıdır ama.
 
Kesinlikle bilimin amacı o anki fotoğrafı çekmek. Çok doğru. Bilimde varsayım da vardır, olduğu gibi değerlendirme de. Varsayım olmadan zaten herhangi bir durum değerlendirmesi yapabileceğimiz problem cümlesini de çıkartamayız.

Bu arada açıklamalarınız gerçekten çok başarılı. Akademide misiniz?

Teşekkür ederim ama akademide değilim, alanımı ciddiye alıyorum diyelim. Bol okuyup, bol yazıp, bol düşünmek şeklinde gidiyorum.