Cehalet ve yüzeysel başarılar

creazy dedi:

Bir insanın cahil olup olmadığını belirleyen en önemli faktör, onun düşünce yapısı, fikirleri, görüşleri, davranışları ve konuşmalarıdır

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

creazy dedi:

Yazımda eleştirdiğim "ön yargı", bir insanı kimliği, etnik kökeni, inancı veya cinsiyeti gibi somut kanıtlara dayanmayan, ezbere dayalı ve değişmez kabul edilen etiketlerle yargılamaktır. Örneğin, "ateistler ahlaksızdır," "Atatürk'ü sevmez," veya "kadın dediğin bakire olur" gibi kalıplar, kişinin ne düşündüğünü veya nasıl davrandığını bilmeden, onu bir gruba dahil ederek peşinen verilen hükümlerdir. Bu, zihinsel tembelliktir eleştirdiğim budur.

Benim bahsettiğim "birinin fikirlerine bakarak cahil olduğunu anlamak" ise bir ön yargı değil, bir sonuç çıkarmadır. Aradaki fark budur.

Ön yargı, kanıttan önce gelir.
Sonuç, kanıttan sonra gelir.

Bir matematik öğretmeni, "2+2 = 5" diyen bir öğrencinin cevabının "yanlış" olduğunu söylediğinde, öğrenciye karşı ön yargılı davranmış olmaz. Ortadaki somut veriye dayanarak bir değerlendirme yapmış olur.

Ben de aynı şekilde, bir kişinin sarf ettiği cümleleri, savunduğu fikirleri ve sergilediği davranışları gördükten sonra, bu düşünce yapısının sığ, mantıksız, çifte standartlı veya dar görüşlü olduğu sonucuna varıyorum. Örneğin, hem kendi geçmişini görmezden gelip hem de karşısındakinden "tertemiz" olmasını bekleyen bir erkeğin düşüncesine "çifte standartlı" demek bir ön yargı değil, durumun adını koymaktır. Empati kuramayan, farklılıklara saygı duymayan birinin davranışını "cehalet" olarak nitelemek, onun kimliğine değil, eylemlerinin ve fikirlerinin niteliğine yapılmış bir yorumdur.

Ortada bir çelişki yok.

Ön yargı: "sen o gruba aitsin, o yüzden kesin böylesin.
Benim yaptığım: "sen bu mantıksız ve saygısız cümleyi kurdun, bu yüzden bu düşüncen sığ ve cahilce."

Umarım aradaki bu temel fark şimdi daha nettir. Saygılar.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

creazy dedi:

Merhaba,

Yorumunuzdaki tespitlerle başlayalım:



Bu cümlenize kesinlikle katılıyorum. Zaten benim de ilk yazımda eleştirdiğim ve üzüldüğüm temel dinamik tam olarak buydu. Toplumun, bireyleri içsel niteliklerinden çok, bu "yüzeysel başarımlar" ile değerlendirme tuzağına düşmesi, hepimizin gözlemlediği acı bir gerçek.

Elbette, tanımadığımız bir insanla karşılaştığımızda, ilk izlenimlerimiz ister istemez dış görünüşü, giyi mi, arabası gibi yüzeysel unsurlara dayanabilir. Bu, bir başlangıç noktası ve doğal bir insani reflekstir. Ancak asıl sorun, bu ilk ve yüzeysel ‘ön yargı' anının ötesine geçememekte yatar. Eğer bir ilişki, bu başlangıç noktasında takılıp kalırsa ve kişiye değeri sadece bu dışsal göstergeler, eğitimi veya mesleği üzerinden verilmeye devam ederse, işte o zaman bu durum, tam anlamıyla bir "çıkar ilişkisi" oluşturur. Bu, gerçek bir bağ değil, sahte bir değer ve sahte bir arkadaşlıktır. Değer verilen şey kişinin kendisi değil, sahip olduğu etiketlerdir. Bu etiketler ortadan kalktığında, o "değer" de buharlaşır. Bu noktada tamamen hemfikiriz.

Yorumunuzun devamında geçen "meslek ve eğitim bir nebze iyi bir şey aslında" ifadesi üzerinden konuyu derinleştirelim. Meslek ve eğitim, "bir nebze iyi" şüphesiz ki son derece değerli ve kıymetli kavramlardır. Yazımdaki amacım, bu kavramları asla ve asla kötülemek veya değersizleştirmek değildi.

Benim asıl vurgulamak istediğim şuydu: Meslek, eğitim, kariyer ve maddi güç, bir insanın kendini geliştirmesi, ufkunu genişletmesi ve topluma faydalı olması için muhteşem birer araçtır. Ancak ne yazık ki bazı insanlar için bu araçlar, bir amaç haline gelmiştir.

Şöyle bir benzetme yapalım: Çok keskin ve son teknoloji bir neşter düşünün. Bu neşter, bir cerrahın elinde hayat kurtaran kutsal bir alettir. Ancak aynı neşter, kötü niyetli birinin elinde bir cinayet aletine dönüşebilir. Sorun neşterde midir, yoksa onu tutan elin niyetinde ve aklında mıdır?

İşte eğitim ve meslek de böyledir. Bir kişi aldığı eğitimi; daha empatik, daha anlayışlı, ön yargılarından arınmış bir birey olmak için kullanıyorsa, o eğitim amacına ulaşmış demektir. Fakat kişi, o eğitimi ve mesleği; başkalarını aşağılamak, kendini herkesten üstün görmek için kullanıyorsa, işte o zaman o diploma veya ünvan, cehaletin en tehlikeli türünü, yani "eğitimli cehaleti" temsil eder.

Eğitimin veya mesleki unvanların, bir insanın karakteri, empati yeteneği veya hoşgörüsü hakkında mutlak bir güvence vermediğini unutmamak gerekir. Bir insanın yüksek bir eğitim seviyesine, parlak bir kariyere veya bol kazanca sahip olması, onun otomatik olarak anlayışlı, ön yargısız veya mantıklı bir birey olacağı anlamına gelmez. Bilgi, onu işleyecek bir vicdan ve empati süzgeci olmadığında, kolaylıkla kibrin ve hoşgörüsüzlüğün bir aracına dönüşebilir.

Bu durumu en net şekilde, toplumdaki bazı somut örneklerde görebiliriz. Örneğin, en prestijli üniversitelerden mezun olmuş, maddi durumu son derece iyi bir birey, pekâlâ bu ülkenin kurucu değerlerine ve Mustafa Kemal Atatürk'e karşı akıl dışı bir düşmanlık besleyebilir. Aldığı teknik veya bilimsel eğitim, onun tarihsel ve toplumsal konulardaki ön yargılarını ve cehaletini ortadan kaldırmaya yetmemiştir. Aynı şekilde, "profesör" veya "doktor" gibi en üst düzey akademik unvanlara sahip birinin, sırf ateist olduğu için bir başkasını "deccal, şeytan, ahlaksız" gibi insanlık onuruna aykırı yaftalarla aşağılaması da mümkündür. Bu durum, o kişinin kendi alanındaki uzmanlığının, temel insani değerler ve düşünce özgürlüğüne saygı konusunda ne kadar sığ kaldığının en acı kanıtıdır. O unvanlar, sahibinin medeni ve olgun bir insan olduğunu garanti etmez; sadece belirli bir alanda bilgi birikimi olduğunu gösterir.

Bu örnekler bize bilginin tek başına bilgeliğe dönüşmediğini ve gerçek gelişimin, vicdan ve empatiyle yoğrulmuş bir düşünce yapısı gerektirdiğini gösterir. Bir insanın gerçek "eğitim seviyesi", diplomasının kalınlığında veya banka hesabının büyüklüğünde değil, kendisinden farklı olana gösterdiği saygıda, anlayışta ve insaniyette gizlidir.

Toplumdaki en yaygın ve tehlikeli yanılgılardan biri de, "cehalet" kavramını doğrudan diplomasızlık veya fakirlikle, "bilgelik" kavramını ise mesleki ünvan ve zenginlikle eş değer tutmaktır. Oysa bu iki kavram, kişinin sahip olduğu maddi veya resmi etiketlerden tamamen bağımsızdır. Bir insanın zengin olması, iyi bir üniversiteden mezun olması veya saygın bir meslek sahibi olması, onun "cahil" olmayacağının bir garantisi değildir. Pekâlâ, bu kişi kendi uzmanlık alanı dışında bomboş konuşabilir; sosyal zekâsı, yani insanları anlama, empati kurma ve duruma uygun davranma yeteneği son derece düşük olabilir. Olayları ve durumları doğru okumasını sağlayan analiz zekâsından tamamen yoksun olabilir. Bu durumda kişinin diploması veya serveti, onun düşünsel ve duygusal cehaletini örtmeye yetmez. Tersine, maddi imkansızlıklar nedeniyle okuyamamış, bir diploması veya düzenli bir işi olmayan bir genç, hayatın içinden edindiği tecrübelerle ve kişisel merakıyla keskin bir analiz zekâsına sahip olabilir. İnsan ilişkilerinde son derece başarılı, karşısındakini anlayan, yüksek bir sosyal zekâya sahip olabilir. Bu kişi, sırf diploması veya parası yok diye "cahil" olarak nitelendirilemez. Aksine, sahip olduğu anlama ve analiz etme yeteneğiyle, unvanlarının arkasına saklanan birçok "eğitimli" insandan çok daha bilge ve akıllı olabilir.

Dolayısıyla cehalet; diplomasızlık değil, düşünme, analiz etme ve anlama yeteneğinden yoksun olmaktır. Gerçek zekâ ve bilgelik ise hangi statüde olursa olsun, hayata, olaylara ve insanlara dair derin bir kavrayışa sahip olabilmektir.

Burada çok önemli bir detayı da eklemek gerekir: Değer, aynı zamanda çabayla da ölçülür. Bir insanın fakir olması veya yüksek bir eğitim diplomasına sahip olmaması, onun değersiz olduğu anlamına gelmez. Eğer o insan dürüstçe yaşıyor, elinden geleni yapıyor, kendini ve sevdiklerini geliştirmek için çabalıyorsa, saygıyı sonuna kadar hak eder. Asıl değersizlik, "çabalamayan tembel insanda" yatar. Hiçbir hedefi olmadan, kendini geliştirmek için zerre kadar uğraş vermeden, sadece şikayet ederek oturan bir insanın durumu, parasızlıktan veya eğitimsizlikten çok daha vahimdir. Çünkü biri durum, diğeri ise karakter sorunudur.

Toplumun değer yargılarında unvanlara ve etiketlere ne kadar önem verildiğini söylesek de, aslında halkın kolektif vicdanında ve aklında, fikrin kendisinin, fikri söyleyenden daha ağır bastığı sayısız durum vardır. Statü, yanlış bir düşünce için koruyucu bir kalkan olmadığı gibi, statüsüzlük de haklı bir fikir için bir engel değildir. Bunu günümüzün dijital dünyasında net bir şekilde görebiliriz. Örneğin, mesleği ve toplumda bir konumu olan bir avukat, bir konu hakkında bariz bir şekilde haksız veya mantıksız bir video çektiğinde, toplumun tepkisi genellikle sert olur. İnsanlar, "ama o bir avukat, o bilir" diyerek bu yanlışları görmezden gelmez; tam aksine, sahip olduğu unvana yakışmayan bu sığlık karşısında kişiyi daha da şiddetli bir şekilde eleştirir. Buna karşılık, toplumda "işsiz" olarak görülen bir gencin, aynı konuda son derece mantıklı, vicdanlı ve delillere dayalı bir konuşma yaptığını düşünelim. Bu durumda dinleyenler, o kişinin diplomasını sorgulamaz. Fikrin doğruluğu ve samimiyeti, konuşan kişinin kimliğinin tamamen önüne geçer. Kamuoyu, bu haklı sesi anında fark eder, alkışlar ve destekler. Bu durum, gerçek değerin ve saygınlığın nihayetinde unvanlarla değil, akıl, mantık ve vicdanla kazanıldığının en güzel ispatıdır. İnsanlar, günün sonunda boş bir unvandan ziyade, dolu ve haklı bir fikre saygı duymaya daima daha meyillidir.

Dolayısıyla asıl mesele, insanların doktor, mühendis veya zengin olması değildir. Sorun, bu unvanlara sahip bazı kişilerin; trafikte bir hata yapan insana küfürler yağdırması, garsona kaba davranması veya eşine çifte standart uygularken, hiçbir diploması olmayan ama ailesi için gece gündüz onuruyla çabalayan bir insandan daha "değerli" olduğunu düşünmesidir.

Asıl sormamız gereken soru şudur: "biz bu değerli kavramları (eğitim, meslek, para), daha iyi, daha anlayışlı, daha bilge insanlar olmak için birer araç olarak mı görüyoruz, yoksa tembelliğimizi, karakterimizdeki boşlukları ve içsel güvensizliklerimizi örten birer etiket olarak mı taşıyoruz?"

Saygılarımla.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...