Dilimizde ve edebiyatımızda "gene" diye bir kelime olmaması gerçeği

Kelimelerin zamanla formları ve anlamları değişebilir. Ancak "gene" kelimesinin Türk dilinde olmadığını belirtmek ciddi bir sözcükbilimsel hata olur. Kaynak olarak Zeynep Şimşek Umaç'ın '"Yine / Gene" Sözcüğü Üzerine' adlı çalışmasını kullanacağım, buradan erişilebilir.

"Yine, gene" kelimeleri ve tarihi dönemlerde karşımıza çıkan "yime/yeme" şekli farklı kökene sahip iki kelimedir. "Yine" sözcüğü küçük ses değişikleriyle bütün Türk dünyasında mevcutken "gene" sözcüğü Batı Türkçesine ait bir şekildir.

"Yine" kelimesinin tarihteki kullanımına bakarak başlayalım. Orhun Abideleri üzerinde "yana" ve "yime" şeklinde yazılmış ve birçok farklı anlamda kullanılmış.

• “… yaġı bolup itinü yaratunu umadu yana içikmiş … [Kültigin, Doğu Yüzü, 10. Satır]
• … düşman olup, kendisini tanzim ve tertip edemediğinden yine teslim olmuş… “(Ergin, 2001: 10-11).

Bu cümlede de “yana” sözcüğünü nasıl, ne şekilde, ne zaman sorularına cevap veren bir zarf görevinde görmekteyiz.

• “… barmış budun ölü yitü yadagın yalıngın yana kelti… [Kültigin, Doğu Yüzü, 28. Satır]
• … gitmiş olan millet öle yite yaya olarak çıplak olarak dönüp geldi …” (Ergin, 2001: 18-19)

Burada yana sözcüğünün “dönüp” olarak anlamlandırıldığını görürüz. Yine sözcüğünün de aynı çeviride anlam değişikliğine yol açmayacağı açıktır. Ayrıca “yana” sözcüğünün cümlede nasıl sorusunun cevabı olarak zarf görevinde kullanıldığı görülür.

• “… anda yana kirip türkiş aġan buyru ı Az tutu uġ elgin tutdı… [Kültigin, Doğu Yüzü, 38. Satır]
• … ondan sonra yine girip Türkiş kağanın buyruku Az valisini elle tuttu…” (Ergin, 2001: 22-23).

Buradaki yana sözcüğü her ne kadar cümle açıcı, bağlayıcı, formel bir sözmüş gibi görünse bile yüklemin belirttiği eylemin tekrar edildiğini, ikinci kez gerçekleştiğini anlatan bir zarf görevindedir.

Ergin çevirisinde “yime” sözcüğünü karşılığında “yine, tekrar, ve, da, de” şekillerini verir (2001: 123).
Tekin “yeme” şeklinde okunmuş olan sözcük için “da /de, dahi, ve” anlamları verilmiştir. (2006: 187).

• “… yangılıp ölsikingin yime bunda urtum… [Kültigin, Güney yüzü 10-11. Satır]
• …yanılıp öleceğini yine burada vurdum…” (Ergin, 2001: 6-7).

Yukarıdaki ifadenin “yanılıp öleceğini de burada yazdım” şeklinde anlaşılmasında bir sakınca yoktur. Burada yime sözcüğü edat görevinde karşımıza çıkar.

• “…begleri yime budunı yime tüz ermiş… [Bilge Kağan, Doğu Yüzü, 4. Satır]
• …beyleri de milleti de doğru imiş…” (Ergin, 2001: 32-33).

Burada da “yime” sözcüğünün da /de edatı aracılığıyla günümüz Türkçesine aktarıldığını görürüz.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Çalışmada "yine" kelimesi üzerine daha fazla örnek görülebilir.

"Gene" kelimesini Süheyl ü Nevbahar ve Dede Korkut Kitabı kaynaklarında görebiliyoruz. Bu eserlerde iki kelime arasında bir fark gözetilmeden kullanıldığı örnekler görülebilir.

• “Çün eyle didi gine geldi dāye
  Kim ol didügini süheyle diye [1719]” (Dilçin, 1991: 310).
• Dediğini Süheyl’e demek için daye gene geldi.
  
  
• “Yine oldı cālem amu nūrdan
  anasın ki oġdı güneş ūrdan [616]” (Dilçin, 1991: 234).
• Yine âlem tamamen nur doldu, sanırsın ki Tur’dan güneş doğdu.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

• “gine toy idüp atdan ayġır deveden buğra oyundan oç ırdurmış-idi [10-5]” (Ergin, 1997a: 78)
• Gene toy edip attan aygır; deveden buğra, koyundan koç kestirmişti.
  
  
• “oğlan yine buğanuŋ alnına yumruğını ayadı, atı urdı. [9-16]” (Ergin, 1997a: 82).
• Oğlan yine boğanın alnına yumruğunu dayadı, sertçe vurdu.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Türkiye Türkçesindeki “yine / gene” sözcüklerinin bugünkü hâline gelişi şu şekilde gerçekleşmiştir:


Umaç'ın çalışmasında incelediği kaynaklara göre "yine" ve "gene" kelimelerinin kullanımını aşağıdaki tablodan görebilirsiniz.



Bu bulgulardan görebileceğimiz üzere Türkçede "gene" diye bir kelime vardır. Yabancı kaynaklara bakmak isterseniz Meninski'nin sözlüğünde "gene" kelimesinin olduğu Nişanyan Sözlük'te belirtilmiş, kontrol etmek istedim ama elimdeki kopyanın OCR'ı oldukça zayıf maalesef. Daha ayrıntılı bir aramayla bulunabileceğini düşünüyorum.

Plyra dedi:

Kelimelerin zamanla formları ve anlamları değişebilir. Ancak "gene" kelimesinin Türk dilinde olmadığını belirtmek ciddi bir sözcükbilimsel hata olur. Kaynak olarak Zeynep Şimşek Umaç'ın '"Yine / Gene" Sözcüğü Üzerine' adlı çalışmasını kullanacağım, buradan erişilebilir.

"Yine, gene" kelimeleri ve tarihi dönemlerde karşımıza çıkan "yime/yeme" şekli farklı kökene sahip iki kelimedir. "Yine" sözcüğü küçük ses değişikleriyle bütün Türk dünyasında mevcutken "gene" sözcüğü Batı Türkçesine ait bir şekildir.

"Yine" kelimesinin tarihteki kullanımına bakarak başlayalım. Orhun Abideleri üzerinde "yana" ve "yime" şeklinde yazılmış ve birçok farklı anlamda kullanılmış.

Çalışmada "yine" kelimesi üzerine daha fazla örnek görülebilir.

"Gene" kelimesini Süheyl ü Nevbahar ve Dede Korkut Kitabı kaynaklarında görebiliyoruz. Bu eserlerde iki kelime arasında bir fark gözetilmeden kullanıldığı örnekler görülebilir.




Türkiye Türkçesindeki “yine / gene” sözcüklerinin bugünkü hâline gelişi şu şekilde gerçekleşmiştir:

Eski Türkçe	Eski Anadolu Türkçesi	Türkiye Türkçesi
yan-a > yana	yine	yine
*ken-e > kene	gine	gene

Umaç'ın çalışmasında incelediği kaynaklara göre "yine" ve "gene" kelimelerinin kullanımını aşağıdaki tablodan görebilirsiniz.

Eki Görüntüle 41281

Bu bulgulardan görebileceğimiz üzere Türkçede "gene" diye bir kelime vardır. Yabancı kaynaklara bakmak isterseniz Meninski'nin sözlüğünde "gene" kelimesinin olduğu Nişanyan Sözlük'te belirtilmiş, kontrol etmek istedim ama elimdeki kopyanın OCR'ı oldukça zayıf maalesef. Daha ayrıntılı bir aramayla bulunabileceğini düşünüyorum.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Oh be, güzelim geldi kaynaklar ile tek atıp gitti konuya. Sağ ol canım.

Oreki dedi:

Oh be, güzelim geldi kaynaklar ile tek atıp gitti konuya. Sağ ol canım.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Silinmese iyiydi. Niye silindiyse.

Emile A239 dedi:

Silinmese iyiydi. Niye silindiyse.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Ne? Neden silindi?

Oreki dedi:

Ne? Neden silindi?

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Ben de anlamadım ki. Adam bayağı kelimenin tarihine kadar yazmıştı, övecektim ama bir baktım ki silinmiş. Garip. Bu arada “Gene” kelimesinin var olmaması gibi bir durum söz konusu olamaz. TDK’de bile yazan bir kelimeden bahsediyoruz sonuçta. Konu sahibi bu konuyu açarken TDK’ye bile bakmamış anlaşılan.

Leclerc dedi:

@1178'nin dediği gibi bir zamanlar doğru bir kullanım olarak TDK'de yoktu bu kelime. Ayrıca ilginç bir şekilde "gine" de TDK'de var. Kelimenin tamamen yanlış olduğu iddiasının çürüdüğünün ben de farkındayım yoksa.

Aslında az önceki arkadaştan "gine" hakkında da bir yorum beklerdim. Gayet güzel açıklamıştı açıkçası. Neden silindiğini ben de anlamadım.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

İşte “bir zamanlar” yoktu. Ama şu an için konuşursak var. Sonradan Türkçeleşmiş anlaşılan.

"Yine" yerine "Gene" kullanmak daha pratik geliyor bana. Gene geneyi kullanacağım o yüzden

Leclerc dedi:

Aslında az önceki arkadaştan "gine" hakkında da bir yorum beklerdim. Gayet güzel açıklamıştı açıkçası. Neden silindiğini ben de anlamadım.

Genişletmek için tıkla...

Küçültmek için tıkla...

Yazdığım mesaj bir süreliğine hiçliğe karışmıştı. Kendi hesabımdan görebiliyordum fakat gizli sekmeden açtığımda gözükmüyordu ve yazılanlardan anladığım kadarıyla diğer üyeler de göremiyordu. Sebebini anlayamadım ama şu an düzelmiş sanıyorum.

Gine sözcüğü Dede Korkut Kitabı'nın indeksinde “gene, yine, tekrar” sözcükleriyle açıklanmış, ek olarak “yine, gene, tekrar” anlamı belirtilmiştir. Aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi *ken-e kökünden “ken-e > kene > gene \ gine” şeklini almış. Dolayısıyla "gine" ve "gene" aynı kökten geliyorlar, sadece söylenişleri farklı. TDK Sözlük'te "gine" kelimesinin ağızlardan geldiği bu yüzden belirtiliyor, Türkiye Türkçesinde ise "gene" kelimesini kullanıyoruz.


"gine" de "gene" de doğrudur ve kökeninden itibaren Türkçedir. Keyfinizce kullanınız. Kaynak olarak kullandığım çalışmayı yapan Umaç Hoca'ya saygılarımı iletiyorum.