Tarihteki ilk "Zırhlı Araç" Atlı Savaş Arabası!

Tekerlekli arabaların insanlık tarihinde önemli bir buluş olduğu aşikar. Hayır hayır, modern arabalardan değil, atlı savaş arabalarından yani İngilizce ve daha havalı adıyla "Chariot"lardan bahsediyorum. Apaçık dünya askeri tarihini derinden etkilemiş bir buluş olan Atlı Savaş Arabalarından alıntılar yaparak bahsedeceğim bugün size.

Ur Standardı'nda¹ resmedilmiş bir atlı savaş arabası.

İlk olarak serüvenine taşımacılık ile başlayan atlı savaş arabaları, zaman içinde savaş ve törenlerde kullanılmaya başlanarak kullanım alanlarında değişikliğe uğramıştır. Arabaların kullanımına dair ilk kanıtlar, Sümer şehri olan Uruk'ta ele geçirilen kil tabletlerin üzerindeki piktografik işaretlerdir. Buradaki işaretlerin üçü kızaklı arabayı diğer ikisi ise tekerlekli arabayı tasvir etmektedir (MÖ. 3200 - 3100) (Piggott, 1968: 82). Yine aynı döneme tarihlenen steatit plak üzerinde bir araç tasviri daha yer almaktadır. Buradaki araba, üstü kapalı ve kızak şeklinde tasvir edilmektedir. Araçta bir kişi oturur vaziyette bulunurken, araba bir veya iki öküz tarafından çekilmektedir (Littauer ve Crouwel, 1979:13).

İlk olarak savaş meydanında ne zaman kullanıldığına dair kanıtlar ise Ur Standard'ı üzerindeki savaş tasvirlerinden gelmektedir. Buradaki tasvirlerde görülen arabalar dört hayvan tarafından çekilmektedir. Bu hayvanlar at değil, yabani eşeklerdir. Arabanın hantallığı sebebiyle ve eşeklerin güçlerinin de sınırlı olması sebebiyle dört hayvan koşumlu olduğu görülmektedir. Atlı savaş arabasının hantallığının sebepleri arasında masif ahşaptan yapılmış tekerlere ve kabine sahip olması gösterilebilir. Tasvirde görülen arabalar çevik olmamakla beraber manevra kabiliyetinden yoksundur. Bu sebeple arabaların doğrudan saldırı amaçlı kullanılmadığı anlaşılır (Nardo, 2009: 59).

Savaş arabasının gövdesi, kırmızı boyalı öküz derisi ile ince ahşap dikmelerden yapılmıştır. Zemini dar olduğundan(0,45 - 0,56 metre) sadece bir binicinin sığabildiği anlaşılmaktadır. Kabin önü, sürücüyü korumak için yüksek cepheli yapılmış ancak yan paneller kısa tutulmuştur (Stillman ve Tallis, 1984:119). Masif ağaçtan yapılma tekerleklere sahip bu savaş arabasının, yapılan deneylerde 15-20 km hızlara ulaşabildiği anlaşılmaktadır (Anglim, vd., 2002:81).

Yani anlaşılabileceği üzere, savaş alanlarında büyük ihtimalle taarruz amacıyla kullanılan, bence ilk zırhlı araç olarak değerlendirebiliriz. Sadece saf at ya da eşek kullanmaktan ise gene bir koruması bulunması sebebiyle zırhlı araç olarak sayılabilir bence. Alıntıladığım makalede sadece Sümer kısmını alıntıladım, ama Hitit, Mısır, Yunan, Roma dönemlerinde de sıkça kullanılmış bir savaş aracıdır.

¹ Sümerlerin I. Ur Hanedanı dönemine ait MÖ 2600 yılına tarihlenmiş bir kutu süslemesi. Ur kraliyet mezarı çalışmalarında ortaya çıkarılan, deniz kabuğu ve lapis lazuli ile süslenmiş bir kutudur.

ALINTI YAPTIĞIM MAKALE: 19 Mayıs Sosyal Bilimler Dergisi 2. Cilt 3. Sayı 28.07.2021 tarihli "HİTİT VE ESKİ MISIR'DA TEKNOLOJİK BİR SİLAH: SAVAŞ ARABALARI" başlıklı, Yasin GÜR isimli Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Bölümü Yüksek Lisans öğrencisinin makalesi.

MAKALEYE ULAŞMAK İÇİN:
Genel olarak alıntılar yaptığım bir yazı oldu. Merak ettiğim bir konuyu araştırıp size de basitleştirip sunup bilgilendirmek istedim. Teşekkürler.

Yagami Light dedi:

Bu bilginin doğruluğundan şüpheliyim. Yıllarca Atların ilk olarak Proto Hint-Avrupa kültüründen olduğu düşünülüyordu. Ta ki Türklere yakın bir kültür olan Botai Kültürü keşfedilene kadar. Haliyle kökeni belli olmayan Sümerlere atfetmek pek mantıklı değil.

Genişletmek için tıkla...

Yazı sonrası tarihte ilk olarak Sümerler’in atlı savaş arabasını kullandığı açık gibi. Atı ilk evcilleştiren kültürden bahsediyor olabilir misiniz? Bahsettiğiniz proto Hint-Avrupa kavimleri ve Botai kültürü yazı öncesi olduğu için atlı savaş arabaları ile alakalı bir şey söylemek zor. Kaynak kısıtlı çünkü.

Britannica’da da Ur hanedanı döneminde Sümerler’e tarihlendirilmiş atlı savaş arabası.

Yagami Light dedi:

Ben de kesin olduğunu iddia etmedim. Sadece Türklere olan ön yargı gereği açık açık 1500 yıl önceki bir tarihi gerçeklik zamanında unutturulmaya çalışıldı. Halen de Türk karşıtı tezler devam ediyor. Yoksa tarihin bu kuralına ben de hakimim.

Genişletmek için tıkla...

Wikipedia’yı kaynak olarak vermeyi çok sevmiyorum hor görebilirsiniz fakat en özet ve ulaşılabilir bilgi de orada, akademik sitelerin çoğu çok pahalı üyelik fiyatları istiyor.

Neyse, konu at arabasının varlığı ve ilk kullanımı ile alakalıydı ve Ur Standardı da MÖ 2600 yılına tarihlendiği için bir kanıt sayılabilir diye düşünüyorum en eski at arabasına kanıt olarak.

Botai kültürü ve dolayısıyla Avrasya steplerindeki kültürler ile alakalı kısa bir araştırma yaptım. Botai kültürünün atı en erken evcilleştirmiş kültür olduğuna dair bir sürü bilgiye ve makaleye ulaşmak mümkün.
Fakat en eski at arabası kalıntılarına da MÖ 1880 civarı Sintaşta kültürüne ait mezarlarda bulunmuş demiş Wikipedia:


Botai kültürünün atı evcilleştirdiğini destekleyen bazı makaleler(İlki bibliyografya fakat önsöz kısmında bahsedilmiş.)



Tabii bunda da fikir birliği yok.


Colorado Üniversitesi’nden akademisyenler Botai kültürünün bulunduğu bölgeden alınan at dişlerinin doğal nedenlerle aşındığını öne sürmüş. Tam olarak at arabalarının kullanıldığına vs. dair bir kanıt bulamayız demiş özet olarak bu makalede. Ben o sonucu çıkardım yazıdan.

Zaten ek olarak Atlı Savaş Arabası biraz da bu araçların genel adı denebilir. Benim Ur Standardını öne sürerek alıntıladığım makalede bu arabanın önünde yabani eşeklerin olup arabayı çektiği söyleniyor.

Kısacası, bahsedilen kültürlerin özellikle de Botai’de konuşulan dilin ne olduğu bilinmemesi bir yana, bulunduğu konum itibari ile Türklerle benzerlik göstermesi muhtemel fakat kesin bir Türk kültürü de diyemeyiz. Madem ki dedik, atları evcilleştirmiş olsalar bir at arabasının varlığından bahsedemeyiz. Tekerlek buluntularının varlığı var ama at arabasına dair bir kanıt yok.

Zaten konumda bahsettiğim araba bir at arabasından ziyade “Yabani Eşekli Savaş Arabası” da söylenebilir illa ki at kullanılan bir savaş arabası isteniyorsa.

Türk tarihi ile alakalı bir araştırma sitesi de MÖ 2000’e tarihlendirip Sümerler’in ve Çin’de Shang devrinin ilk olarak at arabasını kullandığını fakat Sümerler’in at yerine eşek ve öküz kullandığını söylemiş.


Ama burada da tekerleğin Sümerler tarafından icat edildiği söylenmiştir.

Uzun lafın kısası, daha çok fazla şey sunulabilecekken ne Türkler ne de yabancı bilim camiasında bu konuda pek bir fikir birliğinin olmaması dolayısıyla, en geç tarihlenmiş ve atlı savaş arabasına kanıt olarak Ur Standardında bulunan çizimleri gösterebiliriz sanırım. Daha yeni gelişmeler var mı bilmiyorum fakat benim bulabildiklerim bunlar. Yani kesin bir fikir birliği ve kanıt olmadığı sürece Ur Standardındaki çizimler bu bilginin en eski kanıtı.