Tanrı kavramı olmadan bakarsak özgür irade gerçekten var mı?
Bizim kişiliğimizi oluşturan temeller nelerdir? Doğum zamanında aldığımız zihinsel yapı. Çevremizden gelen bilgileri yorumlayarak kişiliğimizi oluşturuyoruz. Yorumlama ise insandan insana farklılık gösterdiği gibi doğumla beraber gelen bir şey. Debh mesela doğuştan gelen bir özellik ve kişiliğini etkiliyor. Vücut yapın kişiliğini etkiliyor. Matematiğe yatkın olmakta kişiliğini etkiliyor misal. İyi şiirsel bir beceri de kişiliğini etkiliyor.
Çevremizi ise kişiliğimiz ve ailemiz belirliyor. Büyüdüğün çevreyi değiştirmek istemen bile kişiliğinin bir sonucu. Kişiliği ise çevre ve yatkınlığın oluşturuyor. İradeni de kişiliğin oluşturuyor. Özgür iradeden ziyade aktarılan bir iradeye sahip olduğumuzu düşünüyorum bu sebepler yüzünden.
Mesela sen bu cümlenle "Ben istediğimi yaparım ama başkası bana istediğini yapamaz." düşüncesini yok sayıyorsun. O zaman senin düşüncende yok sayılabilir.
Bu görüş determinist bir yaklaşıma benziyor. Bu görüşten yola çıkarsak insanın ahlaki sorumluluğu da kalmaz çünkü deterministik iradede ahlaktan bahsetmek imkansızdır.
Ayrıca görüşünüzdeki irade türünde de insan bir robot misali canlı olarak anlam bulmaktadır.
Öncelikle özgür iradenin tanımını yapalım. İslam dininde özgür irade, cüz-i irade olarak isimlendirilmektedir ve belli sınırlar dahilinde insan kendi seçimlerini özgürce yapabilmektedir.
Bu sınırlar kader kavramı ile belirlenmiştir: anne baba seçimini yapamayız, doğacağımız ülkeyi seçemeyiz, maddiyatımızı seçemeyiz, genetiğimizi seçemeyiz vs.
Bu seçimler dışında insanın seçimleri kendisine, özgürce bırakılmıştır.
DEHB'li olmak, matematiğe yatkın olmak gibi olgular genetikten oldukça etkilenmektedir.
Bu olgular kişiliğimizi de etkilemektedir.
Fakat bu demek değildir ki insan tamamen aktarılmış, önceden belirlenmiş bir iradeye sahiptir.
Bahsettiğiniz nedensellik biraz hatalı. Onlar bunlar şunlar kişiliği oluşturur, doğru.
Fakat irademizi kişiliğimiz oluşturmaz. Kişiliğimiz seçimlerimize etki eder ve bu fark ettiysen seçim diyorum, seçim olduğu yerde özgür irade mevcuttur.
Sen buna ne dersen de, ister cüz-i irade de, ister deterministik irade de, ister aktarılmış irade de... Kavramları yeniden tanımlamak tartışma usulünde manipülatif bir harekettir. (Sen manipülasyoncusun demiyorum ister bilinçli ol ister bilinçsiz bu manipülatif bir hareket).
Kişiliğimiz id, ego ve süperegodan oluşur -psikanalitik kurama göre. Bu 3 bilinçdışı yapı genetikten etkilenebilir fakat yine de benliğimiz (ego) kendi seçimlerini yapar.
Sonuç olarak baktığımızda insan özgür iradeye sahiptir.