Rehber AM5 sistemde DDR5 timing ayarı: Hynix A-Die ve H-Die 6000 MT/s tuning rehberi

Herkese selam,

AM5 sistemlerde DDR5 Manuel Tuning ve RAM Overclock özelinde güncel rehberlerde birtakım eksiklikler, daha doğrusu hatalar(doğru bilinen yanlışlar) bulunduğundan ve birçok kullanıcı Boot sorunları yaşadığından dolayı böyle bir rehber hazırlamaya karar verdim. Bu rehberde işlemci, anakart ve RAM üçlemesini birlikte ele alacağız. DDR5'te Manuel Tuning işlemi tam anlamıyla sadece Hynix M-die, A-die, H-die ve Samsung B-die özelinde yapılabilmektir. Geri kalanlarda düz EXPO Boot ediyorsa ve sorunsuzsa o şekilde kullanmak lazımdır. Diğer IC'ler hakkında elde maalesef ki net bir veri yoktur. Son kullanıcı deneyimleri olumsuz yöndedir.

Micron modüller özellikle AM5 platformunda çok problematiktir, giriş seviye kartlar Train algoritması dolayısı ile Boot sorunu yaşamakta ya da BSOD sebebiyet vermektedir. RAM seçiminde ilk tercih Hynix, 2. tercih ise Samsung B-die olmalıdır D5 platformunda. Nanya, Micron vs. şu an için geçersizdir. Paylaşacağım ayarlar sadece Hynix A-die/H-die özelinde olacaktır, M-die için ayrıca ileteceğim. Samsung B-die ve diğer çiplerde paylaşılacak olan tüm ayarlamalar geçersizdir. Samsung B-die ise 6000 CL36-36-36 1.35V genelde binlenir. CL30-32 civarına düşebilir, Timing'leri Hynix kadar sıkılabilme potansiyeli mevcuttur. tRFC yapamayışı nedeniyle D5'te gözden düşmüştür. Frekans desteği 2 Gbit S16B için 6400 MT/s'de sonlanmaktadır.

---

DDR5'te Manuel Tuning Ne Demektir?​

Manuel Tuning işlemi, DDR5'te PMIC(MEM VDD, VDDQ, VPP), IMC(Bellek kontrolcü) Birimini alakadar eden VDDP(PHY Voltage, 1:2 modda yüksek frekansta VDDIO ile beraber önem kazanmaktadır. Burada VSOC geçerli değildir, çünkü UCLK 1:1 moda göre MHz olarak çok düşüktür.), VDDIO(VDD2-Bellek kontrolcü voltajı), VSOC(FCLK ve 1:1 modda UCLK OC'de gerekli.) voltajlarını ahenk içerisinde ayarlama işlemidir. Bu işlem tam anlamıyla IMC ve PMIC voltajlarının, Timing, FCLK ve Nitro ayarlarının düzgün bir biçimde ayarlanmasına denir. Her Manuel Tuning işlemi, RAM Overclock'a dahil edilmemelidir. Global'de çoğu kişi 6000 MT/s 1:1 mod Sweet Spot değerini, AM5 ve Hynix kullanıcılarının istisnasız ayarlaması gerektiğini düşünmektedir. Globalde ''DDR5 Hynix Easy Timings'' denen bir kavram vardır. Neredeyse her Hynix çipi bu ayarlamaları 6000 MT/s 1:1 mod için tekte ve sorunsuz açabilmektedir. Bu ayarlamaların tümü uzmanlık ve uzun süreli deneyim gerektirmektedir. Mevcut RAM krizi nedeniyle DDR5'te halen daha Hynix hakimiyeti devam etmektedir. Kriz sonrası durum değişebilir, şu an için Hynix harici Manuel Tuning işlemi neredeyse yapılamamaktadır, uygun değildir.

Bu işlem bana ne kazandıracak?​

Intel'den farklı olarak AM5 platformunda Manuel Tuning işleminin Averaj FPS, %1 ve %0.1 FPS üzerine katkısı hatırı sayılır miktardadır. X3D işlemcilerde RAM'e bağımlılık azdır, Larger L3 Cache'ten ötürü RAM erişimi kısıtlıdır. Cache önceliği olan çiplerde RAM ayarlarının FPS üzerine ciddi bir katkısı olmayacaktır, bilhassa akıcılık parametreleri olan %1 ve %0.1 FPS değerleri 1080p ve 1440p çözünürlükte artış gösterecektir. Non-X3D Cache çiplerde ise FPS katkısı da ciddi ölçüde beraberinde gelecektir. Bu çipler RAM ayarlarına ciddi duyarlıdır, özellikle FPS tabanlı(CS, Valorant gibi) rekabetçi oyunlarda artan tepkiselliği ve akıcılığı bu ayarlamalar sonucunda hissedeceksiniz. Tabii tüm bu bahsi geçen durumlar, mevcut ayarlamalar stabil olduğu takdirde geçerlidir. 4K çözünürlük ve hikaye tabanlı oyunlarda etki çok daha azdır, 1080p ve 1440p'de geçerli işlemlerdir. 4K 60 FPS Gaming'i kapsamaz. Render ve Benchmark performansı, Latency ve Bandwidth parametrelerinden etkilendiğinden ötürü bu senaryolarda performans artışı göreceksiniz.

Bu işlemin herhangi bir zararı mevcut mudur, çip ömrüne olumsuz etkisi var mıdır?​

Hayır, yapılacak işlemlerin IMC(Bellek kontrolcü) ya da DRAM IC(RAM çipi) üzerine herhangi bir olumsuz etkisi bulunmamaktadır. Tamamen güvenli sınırlar içerisinde Manuel Tuning işlemi tatbik edilecektir. Hynix modüller açısından fiziksel zarar durumu 2V vermediğiniz müddetçe asla mümkün değildir, Faulty modüller bundan hariç tutulmalıdır. Aktif soğutma dahilinde ise H16M ve H24M, Hynix M-die için 1.65V, H16A için mümkünse 1.75V günlük kullanımda geçilmemelidir. Bu değerlerin üzeri normal kullanıcıyı hiçbir şekilde bağlamamaktadır ve gereksizdir. A-die, M-die'a nazaran voltaj Scaling ve voltaj tolerasyonu konusunda daha başarılıdır. Güvenli aralıkta kaldığınız müddetçe degradasyon veyahut modülün arızaya düşmesi gibi durumların gerçekleşmesi asla ihtimal dahilinde değildir. Tamamıyla güvenli işlemlerdir, bu konu çok net. Lütfen eski platformlardan, DDR3-DDR4'ten kalma hurafeleri DDR5 için de uyarlamayınız. Zira külliyen farklıdır, hiçbir benzer yanı yoktur. Mimari ve voltaj tolerasyonu, limitler apayrıdır. DDR5'te Hynix hakimiyeti mevcuttur, aynı başarıyı diğer hiçbir çip yakalayamadığı gibi Manuel Tuning işlemine de kapalıdırlar. Sadece Hynix'te bu işlemler geçerlidir, Samsung B-die için sınırlar net şekilde belli değildir ve eldeki veri çok sınırlıdır. Bu rehberin konusu olmayacaktır.

AM5'te doğru çip seçimi nasıl olmalı?​

6000 MT/s CL30, %100 Hynix oluşu nedeniyle AM5 platformunda ilk tercih olmalıdır. Sweet Spot şeklinde tabir edilmektedir. Bu değeri Hynix harici başka hiçbir IC, 1.35-1.4V civarında verememektedir. Samsung B-die CL30-CL32 şansı mevcuttur ama bunu 1.35-1.4V'ta veremeyecektir. Firmalar bu aralıkta binlemesi gerektiğinden geçersiz bir çiptir.

Diğer Hynix modüller ise 6000 CL30 haricinde düşünüldüğünde 6000 CL26, 6000 CL28, 6400 CL30, 6400 CL32(Crucial Pro haricinde) ve 7200 MT/s ve üzeri 16 Gbit modüller, kitler dahilinde olacaktır. 4800-6000 MT/s aralığındaki 5200-5600 MT/s'lerde ise firmanın insafına bağlıdır, elde ne varsa o anda o şekilde binlenmektedir. 5200 ve 5600 MT/s civarını Nanya, Samsung, Micron, Hynix çiplerin hepsi istisnasız sağlamaktadır. CL değerlerinden anlamak birkaçı haricinde imkansızdır. 5600 CL28 olan modüller Hynix olduğu garantidir. Ötekilerde risk mevcuttur. Bu platformda eğer ki tak çalıştır kullanmak ve hiçbir sıkıntı yaşamamak isteniyorsa Hynix şaşılmamalıdır. 2. tercih öncesinde de bahsettiğim gibi Samsung 16 Gbit B-die olacaktır. 1.35V-1.4V 6000 CL36-36-36 değerliktedir genelde. Micron ile karışabilir. Son kullanıcı deneyimleri ve uzunca yapılan testler sonucu AM5 platformunda 1. seçenek Hynix, 2. seçenek Samsung B-die olarak belirlenmiştir. Bu konuda net şekilde konsensüs sağlanmıştır.

• S16B, Samsung 2 Gbit B-die maksimum bellek frekans desteği: 6400 MT/s
• H16M, Hynix 2 Gbit M-die maksimum bellek frekans desteği: 7200 MT/s
• H16A, Hynix 2 Gbit A-die maksimum bellek frekans desteği: 9000 MT/s ve üzeri
• H24M(2. jenerasyon), Hynix 3 Gbit M-die maksimum bellek frekans desteği: 9000 MT/s ve üzeri

AM5'te DRAM IC ve çip öncelik sırası nasıl olmalıdır?​

AM5'te çip öncelik sırası çoğu kullanıcının arzusu olan ''tak çalıştır düz EXPO sorunsuz bir şekilde kullanabilmek'' Adına ''H16A(Hynix A-die)>H16M(Hynix M-die, 1. jenerasyon)≥H24M(Hynix M-die, 2. jenerasyon)>S16B(Samsung B-die)>>M16D(Micron D-die), Nanya ve diğerleri.'' Şeklinde olmalıdır. İlk dörtlü haricinde DDR5'te diğer hiçbiri kabul görmemiştir, Global'de son kullanıcılar tarafından yerden yere vurulmuşlardır. Akabinde Micron, mevcut çip krizi nedeniyle DDR5 tarafında son kullanıcıdan çekilmiştir. Micron ve B-die harici Samsung çiplerin tek sıkıntısı Manuel Tuning işlemine kapalı olması veyahut OC potansiyeli yetersiz olması değildir. OC olmayışının yanı sıra düz EXPO, hatta 4800 MT/s JEDEC dahilinde Boot sorunları ve stabilite problemleri yapabilmektedir. Micron modülleri olup Boot etmeyen kişilerin Hynix modüllere geçiş sonrası sorunu kalıcı olarak çözülmektedir. AM5'e entegre edilen yeni Train algoritmasında Hynix harici diğer çiplerin bir yeri bulunmamaktadır, Samsung B-die 2. alternatif olabilir. Diğer hepsi problematiktir, son kullanıcı baş edemeyecektir. Bu hususta bahsettiğim üzere resmi bir kaynak bulunmamakla beraber şu ana dek foruma açılan yüzlerce konu, Global'deki olumsuz son kullanıcı deneyimleri ve kendi kişisel tecrübelerimi sadece aktarabilirim.

CUDIMM desteği ise henüz AM5 platformunda bulunmamaktadır. Bir sonraki sokete dahil edilecektir. Şu an için bu rehberde Manuel Tuning işlemi UDIMM üzerinde uygulanacaktır.

AMD dökümentasyonlarına göre AM5 platformu bellek frekans desteği:​

AMD Ryzen 7000 serisi bellek frekans desteğini 5200 MT/s ve Ryzen 9000 serisi bellek frekans desteğini 5600 MT/s olarak duyurmuştur. Bu değerler AMD söylemine göre 1:1 modda(UCLK=MCLK) garanti edilmektedir. Kağıt üstünde bu durum böyle olsa da ciddi bir öneme sahip değildir. Ryzen 9000 serisinde 6000 1:1 mod açamayan IMC sayısı çok sınırlıdır, Ryzen 7000'de bu durumlar R5 7500F/R7 7800X3D ikilisinde kısmen yaşanıyordu. Silikon şansı ve IMC kalitesi ön plana çıkacaktır böyle bir durumda. Yeni nesilde IMC biriminde değişikliğe gidilmemiştir, ama silikonda iyileştirmeye gidildiği çok açıktır. Yine FCLK(Infinity Fabric, Interconnect frekans) için de aynı söylemler geçerlidir. 2167 FCLK açamayan R7 9800X3D neredeyse yoktur. 2200 ve 2233 FCLK her daim Silicon Lottery girer. Golden ve Unicorn çiplere dahildir. FCLK, IMC ve CCD(Core Complex Die) yani Core'lar üçü bir arada elektriksel olarak iyi denk gelmesi çok zordur, sadece Unicorn çiplerde mümkündür ve aradaki denge Watercool ya da Direct-die ile sağlanıp gerçek potansiyel açığa ancak çıkarılabilir.

Ryzen 8000 ailesi, monolitik Die'dır. Ryzen 7000-9000 ailesi ise çiplet mimaridir. İki oluşumu birbirine lütfen karıştırmayınız. Monolitik mimari bellek frekans ve FCLK desteği çiplete göre çok daha yüksektir. FCLK, Interconnect frekanstır. CCD ve IMC, SoC arası haberleşmeden sorumludur. Ryzen 8000 APU'lar bu konuda oldukça başarılıdır.

DDR5'te Hynix çipler için güvenli voltaj sınırları nelerdir?​

Anakart Training algoritmasında eşlenen 3 adet EXPO voltajı:​

• DRAM Voltage, DRAM VDD, MEM VDD(DRAM IC VDD Portion): Normal kullanıcı, aktif soğutma düşünmüyorsa 1.5-1.55V Geçmesi tavsiye edilmez. Aksi takdirde sıcaklık kaynaklı hata yemesi ihtimal dahilindedir. Aktif soğutma uygulayan ev kullanıcısı ise 1.6-1.65V Civarını gönül rahatlığıyla Hynix modüllerde verebilir. Hynix için güvenliği kanıtlanmıştır, üzün süreli son kullanıcı ve kişisel deneyimler bunu göstermektedir. Bu hususta kanıt olarak mevcut DDR5 Tuning konularını ve Global'deki XOC ile ilgilenen kişilerin söylemlerini baz alınız. Resmi bir kaynak bu hususta mümkün değildir, resmi dökümanlarda sadece maksimum üretici limitleri belirtilmektedir. M-die için bu 1.65V olarak belirtilmiştir. A-die için bir limit söz konusu değildir. Zaten belli bir limiti de yoktur, DDR5 PMIC sınırına kadar Scale olabilmektedir. Son kullanıcı deneyimleri bu durumda son sözü söylecektir. DDR5, DDR4'ten apayrıdır ve voltaj sınırları Hynix modüller özelinde çok geniştir. Lütfen iki platformu birbiri ile karıştırmayınız.

• DRAM VDDQ(DRAM IC VDD Data Portion): Voltaj sınırları, MEM VDD ile birebir aynıdır. 1.4-1.55V Olarak kabul edilir. Aynı şekilde Gigabyte kartlarda ve Hynix modüller için genel geçer limit 1.65V'tır, zararı yoktur. Stabiliteyi bozma ihtimali yüksektir, düzgün ayarlanması gerekir. O yüzden yüksek VDDQ ihtiyacı genellikle çok hasıl olmaz. VDD'nin aksine, VDDQ çok geniş aralıkta stabildir ve bu şekilde de kabul görmüştür. Anakart Auto Train algoritması gereği MEM VDD-VDDQ ve VDDIO voltajlarını eşlemektedir. Bu kısmen doğru, kısmen yanlıştır. DDR5'te bir faydası henüz gösterilememiştir. VDDQ, VDDIO ile beraber Signaling Voltage görevini üstlenmektedir, stabilite üzerine katkısı çok mühimdir. Sinyal voltajlarıdır.

• VDDIO/MC Voltage(CPU Memory IO Voltage, Voltage Supplier for VDDP): Bellek kontrolcü voltajı diye geçer. Bellek kontrolcü, diğer adıyla IMC birimi, CCD harici diğer birimler ile beraber SoC, IO Die bölgesinde yer almaktadır. VDDIO ise VDD2'dir. Bu platformdaki karşılığı IO Voltage şeklindedir. VDDQ ile beraber sinyal voltajı görevi de üstlenmektedir. Normal kullanıcı limiti 1:2 mod için 1.52V ile sınırlandırılmalıdır. 1:1 mod için ise 1.45V üzeri geçmeyiniz, gereksizdir. 1.4V genelde 6400 1:1'e kadar idealdir ve yeterlidir. Maksimum limit 1.55V'tır, üzerini denemeniz çok tavsiye edilmez. 1.55V Dahi uzun süreli kullanım sonucu degrade edecektir. 1:2 mod yüksek frekansta ve ekstrem senaryolarda kısa süreli Bench için verilmesi uygundur. VDDIO'nun 1:1 mod ve 1:2 mod yüksek frekansta stabiliteye ciddi etkisi vardır. Esas olarak 1:2 mod yüksek frekans stabilitesinden sorumlu voltajdır, 1:1 moda katkısı 1:2 moda göre çok daha sınırlıdır. Davranışı VDDP ile çok benzemektedir. Etkileri ve sonuçları benzer niteliktedir. Voltage Supplier for VDDP olduğundan dolayı 1.15-1.2 VDDP aralığı, her çipte 1.4 VDDIO ile Boot etmeyecektir. Silikon kalitesi burada ön plana çıkar, bazı çiplerin voltaj ihtiyacı diğerlerine göre yüksektir. 1.2 VDDP Boot ettirmek istiyorsanız 1.45-1.5 VDDIO denemeniz gerekebilir, özellikle 1:2 modda yüksek VDDP ihtiyacını tolere etmek ve Boot edilebilmesi adına VDDIO 1.5V bandına çekilmektedir. 1:1 mod ve 1:2 moddaki VDDIO-VDDP arasındaki ilişki farklılık göstertmekle beraber bu durum mevcut IMC, anakart ve DRAM senaryosuna göre değişkenlik gösterecektir.

Anakart Training algoritmasına dahil diğer önemli voltajlar:​

• VSOC(CPU SoC Voltage, SoC/NB Voltage): System Uncore voltajdır, Uncore komponentlerden sorumludur. Bu voltajın üzerinde biraz duracağız, zira geçmişten gelen bazı hurafeleri ve yanlış algıları düzeltmemiz gerekiyor. VSOC, AM5'te güncelde 1.3V'a kadar güvenli kabul edilir. 1:1 modda stabiliteden Esas sorumlu Voltajdır. IO Die bölgesini ilgilendirir. I/O birimler, iGPU(Integrated Graphics, Dahili grafik birimi eş zamanlı olarak VCORE ve VSOC etki alanındadır. Her iki voltajdan da etkilenmektedir.), IMC(Bellek kontrolcü) gibi birimlerden sorumludur. UCLK ve FCLK Overclocking'de ciddi öneme sahiptir. Bazı çiplerin 2200 FCLK için 1.1-1.2 VSOC İhtiyacı olabilmektedir. 1.25-1.3 VSOC Üzeri ise genellikle 2200 FCLK stabilitesini bozabilmektedir. O yüzden FCLK kaynaklı Stuttering ya da Sound-cut tarzı sıkıntılar yaşanıyorsa VSOC-FCLK ilişkisi yakinen takip edilip gözden geçirilmelidir. AM5'te 1.3 VSOC Kilidi mevcuttur. Bu kilit, birtakım Bug ya da BIOS EFI Patch yöntemleri, LN2 Jumper vs. gibi metotlarla aşılabilmektedir. Normal kullanıcı için tavsiye edilmez, 1.3 VSOC'a kadar 7-24 güvenli kabul edilir. Güncelde PBO ve EXPO kaynaklı, VCORE ve VSOC ani Spike'ların önüne geçilmiş ve geçmişte yaşanan X3D katliamı nispeten durdurulmuştur. ASUS kartlar ile başlayan bu serüveni önce MSI, sonrasında ASRock anakartlar takip etmiştir. Şu an için kimsenin telaş etmesine lüzum yoktur, güncel BIOS'lar ile Voltage Spiking(Ani voltaj sıçraması) sorununun önüne geçilmiştir. 1.3 VSOC'a kadar 7-24 güvenli kabul edebilirsiniz. CPU SoC VRM sensörü iken, VDDCR_SoC Voltage ise CPU'nun kendi sensörüdür. Bu durumda CPU sensörü baz alınmalıdır. VRM sensörü her daim yüksekten ölçecektir, soket rezistansı sonrasında voltaj istenen değere gerilemektedir. Yine normal koşullar altında VDrop bu voltajlarda normal kabul edilir, Load-line Calibration(LLC) ayarı gereği bu olağandır. Anakart üreticileri LLC değerini agresif bırakmayı tercih etmezler. Bu ayarların ne işe yaradığını bilen ve Manuel ayarlama yoluna giden kullanıcı için herhangi bir zararı bulunmamaktadır. LLC ayarı voltaj yönetiminde çok önemli olup yükteki VDrop ile ilişkilidir. En son Level'den bir önceki Level'e kadar güvenle ayarlanıp Manuel ayarlama yapan kullanıcı tarafından kullanılabilir, hiçbir sorun teşkil etmez. Level 7 VDDSOC LLC'ye kadar güvenli kullanım sağlayabilirsiniz, Level 8 LLC ise Overshoot'tur. Tavsiye edilmez.

• VDDP(PHY Voltage): IMC PHY hattı, Physical Layer ile yakından ilişkilidir. VDDIO ile birlikte bellek kontrolcü stabilitesinde ana etken olan voltajdır. Maksimum limit 1.2V'tır, üzeri için henüz uzun vade sonuçları net değildir. 1.2V'a kadar güvenli kabul edilmektedir. 1.15V Üzeri ise normal kullanıcı için uygun değildir, Normal kullanıcı limiti 1.15V olarak kabul edilmelidir. VSOC, VDDP ve VDDIO üçlüsü ahenk içinde ayarlanmalıdır. Fazlası ve azı stabilite bozacaktır, geniş aralıkta yine stabildir. Optimum değerleri yapılan RAM Test ve Bench sonuçları tayin edecektir. 1:2 modda VDDIO ile beraber VDDP, ana etken olan voltajdır. 1:2 modda VSOC neredeyse etkisiz elemandır, UCLK diplerdedir. Silikona bağlı olarak bazı çipler 1:2 mod ve 2200-2233 FCLK için 1.1-1.2 VSOC talep etmektedir. VDDP aynı zamanda Nitro modu için ve DRAM PHY Match için kullanılan PMU Training-ArdPtrInitVal algoritması ve özellikle ARD 0 değeri için en önemli voltajdır. VDDIO ile birlikte VDDP, ARD 0 ve PHY Match konfigurasyonda özenle ayarlanması gerekmektedir. Nitro kıstıkça VDDP ihtiyacı artmaktadır. Gear kapalı 1T ve Nitro 1-2-0 kombinasyonu, AM5 DRAM Training'de çiplet mimari için en agresif senaryolardan bir tanesidir. Nitro ayarları stabilitede ana etkendir. VDDP ihtiyacı 1-2-0'da ve Gear kapalı, ARD 0 durumda ciddi yükselebilmektedir. Rehberin ilgili kısmında bu detaydan söz edilecektir.

• MEM VPP: 3 ana PMIC voltajından biridir, DRAM Activating Power Supply diye geçer. Auto değeri çoğu kartta 1.8V'tur, MSI kartlar 1.85V Olarak tayin etmektedir. Stabiliteye katkısı ''yok'' hükmündedir. Bazı limit senaryolarda H16M gibi 1. jenerasyon, DDR5 ilk zamanlarından kalma çipler 1.9-1.95 VPP Talep etmektedir. DRAM VPP ihtiyacı önüne geçmek adına yüksek frekansta ve 6600 1:1 mod gibi limit senaryolarda FCLK VDCI Mode Ayarı açılmalıdır. FCLK stabilitesine ek olarak haricen yüksek frekans stabilitesinden sorumlu Train algoritmasıdır. Gear Down ile beraber Buffer görevi üstlenir. Gear Down ve VDCI Mode stabilite karşılığında negatif yönde Latency yükseltecektir. Çok gerekmedikçe tercih edilmemelidir.

• MISC Voltage: VMisc, PCIe, Internal Clock Generation(PLL-Phase-locked Loop, dolaylı yoldan BCLK), I/O ve bilhassa VDDG Rail stabilitesinden ana sorumlu voltajdır. Dolaylı yoldan FCLK ile bağlantısı vardır, FCLK stabilitesinde VDDG ile beraber rol oynamaktadır. 1:1 ve 1:2 mod katkısı neredeyse yoktur, çok sınırlıdır. Regulator voltaj Diye de geçer, arka planda 1.2 VMisc Durması şu an için zararsızdır. AM5 RAM Overclock'ta güncelde 1.15/1.2 Misc Değerleri sıkça tercih edilmektedir. Auto 1.1V Değerinde kalmasında hiçbir sakınca yoktur. 1050 VDDG ile uyum içerisindedir. 1100 VDDG deneyecekler için minimum 1.15 VMisc gerekmektedir, 1.2V öyle bir durumda ideal olacaktır.

• VDDG CCD/VDDG IOD: VDDG CCD ve VDDG IOD voltajlar, FCLK stabilitesinden sorumlu ana voltajdır. Her çip 900 mV VDDG değerinde 2200 FCLK stabil veremez. Silikona bağlı bir durumdur. ASUS Auto algoritmada VDDG 1050, VMisc 1.1 Bırakmaktadır. VDDG için 1100 mV günlük kullanım limitidir. VMisc ile VDDG arasında 50 mV pay bırakmak elzemdir, öteki türlü işlev göremeyecektir. AM5'te VDDG CCD/IOD değerleri eşlenmektedir, birbirinden farklı kullanım senaryosu çok uygun değildir. Herhangi bir faydası ispat edilememiştir.

Hynix çiplerin voltaj limitleri ve uzun vade voltaj tolerasyonu nasıldır?​

Hynix çipler, DDR5'te High Voltage Resistant olarak geçer. Yüksek voltaja ciddi dayanıklıdır, uzun süreli kullanımlarda aktif soğutma ile beraber degradasyon veya arızaya düşme durumu gözlenmemiştir. Bu söylem Faulty modülleri kapsamamaktadır. Belli başlı normal kullanıcının aşmaması gereken sınırlar vardır, o kısımlara uyulduktan sonra uzun vadede hiçbir problem olmayacaktır.

Hynix A-die için bir üretici limiti bulunmamaktadır, normal koşullarda 2V ve üzeri dahil Scale olabilmektedir. DDR5'te PMIC limiti 2.07'dir şu an için. H16A(Hynix A-die) 1.75V'a kadar aktif soğutma ile Global'de yaygın şekilde kullanılmaktadır. Kendi test sistemimde H16M(Hynix M-die) 3 yıldır 1.75/1.8V dolaylarında kullanmaktayım. Herhangi bir degradasyon belirtisi bulunmamakta. Tüm testleri halen daha stok, EXPO ve 6600 CL26 1.8V, 6400 CL26 1.77V olarak sorunsuz tamamlamaktadır. Hynix M-die, doğası gereği uzun süreli(20-24 saat) testlerde hata verebilmektedir. Bu durum kanıtlanmıştır ilgili ekip tarafından. Bu söylemde olan Global'de bir ekibe dahil Tester'lar mevcuttur. Kendi test sistemimde de aynı senaryo vuku bulduğundan, %100 emin olduğumu belirtebilirim bu hususta. Bu çipler uzun vade, özellikle de 24 saat Stress testlerde stabilite bozabiliyor anlık olarak. Gaming çok etkilemeyecektir, test yükü ayrıdır.

1.8V üzeri XOC'ye(Extreme Overlock) girer. 1.8-1.9V aralığına Watercool, 2V civarına LN2(Liquid Nitrogen) lazımdır. Yoksa IC patlama riski mevcuttur. Bir daha Boot ettiremezsiniz hiçbir şekilde, modül arızaya düşecektir. Normal kullanıcı için ise 1.65V sınırı belirlenmiştir. Gigabyte kartlarda özellikle 1.65V kilidi mevcuttur, diğer kartlarda HVM(High Voltage Mode) açıldığı takdirde limit yoktur. 2.07V PMIC limitasyonu orada geçerlidir. Normal kullanıcı 1.45-1.65 MEM VDD Limitine sadık kaldığı sürece güvenli aralıktadır, bunu şu anki bilgilerimiz ile garanti edebilmekteyiz.

DRAM IC aktif soğutulmadığı takdirde yaşanabilecek olası senaryolar ve DDR5'te sıcaklığın Timing'ler üzerine olumsuz etkisi​

Normal kullanıcılar için 1.45-1.65 MEM VDD Aralığının, aktif soğutma dahilinde uzun süreli kullanımda modüle herhangi bir zarar verebilmesi söz konusu değildir. Sadece birtakım sıcaklığa hassas Timing'ler, parametreler buna göre ayarlanmak zorundadır. Rehberin ilgili kısmında bu husustan söz edilip üzerinde durulacaktır. Bunun haricinde normal kullanıcı eğer aktif soğutma düşünmüyorsa 1.5/1.55V Geçmemeye özen göstermelidir. Kasa havalandırması yeterliyse 1.45-1.5V Aralığı uygun olacaktır. Hynix modüllerde bu voltajlarda herhangi bir fiziksel zarar ya da hasar söz konusu değildir, kanıtlanmamıştır. Aktif soğutma olmadan 1.55V üzeri geçilmemeye özen gösterilmesinin sebebi ise artan sıcaklık kaynaklı alınacak hataların ve BSOD, Crash'lerin önüne geçmektir.

TREFI(Refresh Interval) Ve TRFC(Refresh Cycle Time) Hem sıcaklığa hassas Parametreler olup hem de aktif olarak Isı üretimiNde rol oynamaktalardır. Latency üzerine Primary Timings'lerden sonra en çok etki eden 2 parametredir. Latency dendiği vakit Cas Latency(tCL) Ve TRCD'den sonra akla TRFC Ve TREFI Gelmektedir. Bu 4 parametre, DDR5'te özellikle Latency ve Bandwidth üzerine ciddi etkilidir. Sıcaklık kaynaklı hata üreten Timing'lerde bu dörtlü başı çekmektedir. tRP katkısı sınırlıdır, DDR4'ten süregelen birçok kural AM5'te geçersizdir. tRAS, AM5'te özellikle etkisiz elemandır. IMC tarafından aktif olarak kullanılmamaktadır. Stabilite testlerinde hiçbir şekilde hata üretmeyip iGPU açık iken veyahut tRAS 30 tCK civarı tutulduğunda Gaming seanslarında Stutter, Frametime Spike(ani kare süresi artışı, kare süresi sıçraması), ani FPS Drop(%1 Low FPS değerleri) ve Screen Flicker Sorunlarına yol açmaktadır. TRAS etkisiz eleman oluşundan dolayı D4'ten süregelen toplam kuralları AM5'te şu an için işlev görmemektedir ve herhangi bir avantajı bulunmamaktadır.

AM4'teki 1:1:1 oran AM5'te mümkün müdür? FCLK ve UCLK için bahsedilen 1:1 moddaki 2:3 oranı ve 1:2 moddaki 1:1 oranı nedir?​

Bu hususta ciddi ölçüde bir kavram karmaşası ve doğru bilinen yanlışlar silsilesi mevcuttur. 1:1 moddan kasıt UCLK=MCLK iken 1:2 moddan kasıt UCLK=MCLK/2'dir. FCLK ve UCLK arasındaki 1:1 oran ise 1:2 mod 8000 MT/s'de UCLK=FCLK=2000 MHz Sync şeklinde mümkün olur. 8400 MT/s'de aynı şekilde 2100 FCLK ve UCLK Sync mevcuttur. FCLK ve UCLK arasındaki 2:3 oran ise, FCLK'daki 3 döngünün UCLK'deki 2 döngüye eşlenmesidir. Örneğin 6600 MT/s'de UCLK 3300 MHz iken FCLK 2200 MHz bırakıldığında 2:3 oranı mevcuttur.

AM4teki 1:1:1 oran AM5'te Normal koşullar altında ve optimum senaryoda Mümkün değildir. 1:1:1 orandan kasıt ''UCLK=MCLK=FCLK'' olmasıdır. FCLK, Interconnect frekanstır. 1:2 modda UCLK=FCLK ancak olabilmektedir. 1:1 modda 6000 MT/s'de UCLK 3000 MHz iken FCLK 2000 MHz'dir. FCLK ve UCLK arasındaki 2:3 oran burada geçerlidir. Çiplette şu an için FCLK limiti 2233'tür, APU monolitik Die'lar 2600 MHz bandını verebilmektedir.

6000 MT/s için konuşacak olursak FCLK 2000 MHz'nin 2:3 oranından söz etmiştik. FCLK 2000 MHz, AM5'te dip değerdir. O yüzden FCLK minimum 2100 MHz ayarlamaya özen gösteriniz. Sadece test ederken FCLK kaynaklı hataları dışlamak adına 2000 MHz bırakmak uygundur. Aynı şekilde 8000 MT/s 1:2 modda UCLK=FCLK=2000 MHz olacağı için orada da bu şekilde bırakmak uygundur. 6000 MT/s için 2000 MHz yerine 2100-2233 MHz aralığını stabillik durumuna göre denemeniz gerekmektedir. FCLK denemeleri en son aşamada ele alınmalıdır.

6200 MT/s için 2:3 oran olması adına FCLK 2067 MHz bırakılmaktadır. Çipiniz eğer 2167 FCLK değerini stabil verebiliyorsa 2067 MHz'deki 2:3 oran kaynaklı Latency düşüşünü tolere edecek ve ekstra Bandwidth artışı yakalayacaksınız. 6200 MT/s özelinde 2067 ile 2167 FCLK Latency olarak çok yakın sonuç vermektedir. 2200 FCLK ise hem Latency hem Bandwidth yönü ile 6200'de en iyi seçenektir.

6400 MT/s'de ise durum farklıdır. Burada ise 2:3 oran 2133 MHz ile sağlanmaktadır. 2200 FCLK ise 6400'de ekstra Bandwidth artışı sağlayıp negatif yönde Latency'i yükseltmektedir. 2233 MHz açabilen Unicorn çiplerde 2133 ile 2233 FCLK arasındaki Latency farkı minimal olup 2233 FCLK tek başına tek CCD teorik bant genişliğini fullemeye yetmektedir.

AM5 1:1:1 altın oran:



AM5 1:1 mod 2:3 oran, IMC limit:

AM5 sistemlerde Single CCD ve Dual CCD işlemciler için uygun frekans aralıkları nelerdir? 6000 MT/s Sweet Spot söylemi tüm çipler için geçerli midir?​

Bu da sıkça karıştırılan bir diğer konudur. AM5'te tek CCD'ler için Sweet Spot 6000 MT/s değeri tanımlanmıştır. Uzun süreli kullanıcı deneyimleri de bu yönde olumludur. 6000 MT/s CL30 Hynix bir modül alıp son kullanıcı tak çalıştır olarak gerçekten de sorunsuz bir biçimde kullanabilmekte ve alması gereken performansın çoğunu alabilmektedir. X3D işlemciler için bunlar geçerli olmakta olup X3D olmayan 9700X gibi işlemcilere ise Manuel Tuning ve Timing ayarları uygulanması gerekmektedir. En iyi verimi ancak bu şekilde alabilirsiniz, X3D çiplerde belleğe bağımlılık ve bellek erişimi Larger L3 Cache nedeni ile sınırlıdır. 9700X gibi işlemcilerde ise bu durum söz konusu değildir, tam aksi durum geçerlidir. Belleğe ve Timing, frekans ayarlarına bağımlılık fazladır. Optimum değerlerde ayarlanması gerekmektedir.

Tek CCD işlemciler için yukarıdaki söylemler geçerli olup 9950X3D gibi çift CCD işlemciler için ise Sweet Spot değeri 8000-8400 MT/s aralığıdır. Sistem buna göre konfigure edilmelidir, 1 DPC 8-Layer/10-Layer Motherboard ile birlikte 2x16 SR Hynix modüller temin edilmesi gerekmektedir. Öteki türlü 8000 MT/s'de stabilite imkansıza yakın olacaktır. 2x32 DR modüller henüz Apex harici kartlarda 1:2 mod 8000 MT/s verememektedir. 2x32 DR için optimum aralık 6000-6400 MT/s 1:1 mod olacaktır. Tek CCD, çift CCD ayrımı burada yoktur. DR ve 2x32 GB IMC'yi ekstra zorladığından 6400 MT/s genelde 2 DPC(4 RAM slotu bulunan) kartlarda çok mümkün olamamaktadır. 1 DPC kart ihtiyacı hasıl olmaktadır.

Dual CCD çiplerde 1:2 mod 8000 MT/s Sweet Spot kabul edilmesinin sebebi ise, tek CCD'ye nazaran FCLK Throttling Dual CCD çiplerde daha azdır. Tek CCD çipler tamamıyla FCLK'ya bağımlı olup bant genişliği ve gecikme değerleri bununla sınırlandırılmıştır. Dual CCD çiplerde ise 2 CCD ile birlikte FCLK Interconnect frekansı eş zamanlı olarak Read-Write işlemleri yürütebilmektedir. Bu sebepten dolayı bant genişliği 100K ve üzeri görebilmektedir.

Tek CCD çipler ise bahsettiğim üzere FCLK bağımlı olduğundan teorik bant genişliği limiti 2200 FCLK dahilinde 70K olacaktır, 2233 FCLK yapabilen Unicorn çipler 72K barajını aşabilmektedir.

RAM'leri satın almadan önce veya mağazadan satın alırken barkod kısmından Die bilgisini öğrenmem mümkün müdür?​

Evet, Corsair ve G.Skill modüllerde barkod kısmından çipin türünü öğrenmek mümkündür. Güncel olarak Hynix'te modüllerin arka barkod kısmı eğer 20-21A ile bitiyorsa Hynix A-die, 20-21M ile bitiyorsa Hynix M-die'dır. 10B ile bitiyorsa da Samsung B-die'dır. Bu örnekte 6400 MT/s CL30-39-39-102 1.4V, 2x16 GB SR Hynix A-die Modül olduğu net şekilde görülmektedir:



6000 MT/s CL26-36-36 1.4V, 2x16 GB Hynix A-die SR:



G.Skill Flare X5 2x16 GB, 21A:



G.Skill Flare X5 2x16 GB, 21M:



Satın almadan önce ise sadece modüller hakkında fikir sahibi olunabilir. Bu da anakart sitelerinde, ilgili QVL kısmını kontrol etmekle ancak mümkündür. Ancak %100 doğruluk payı maalesef ki yoktur, belirtildiğinin aksine bambaşka modül denk gelebilir. Firma o an için ne ile binlediyse o şekilde size ulaşacaktır. Şans faktörü devreye girer, 5200-5600 MT/s aralığı için çip tayini yapmak imkansıza yakındır. Sadece 5600 CL28 modüllere Hynix olduğu kesin Gözüyle bakılabilir. Onun haricinde 6000 MT/s CL30 1.35-1.4V modüller Kesinlikle Hynix olmak zorundadır. 6400 MT/s CL30 1.4V modüller A-die olduğu kesin olmakla beraber 6000 MT/s CL30 modüllerde bu garanti maalesef ki yoktur. 6000 MT/s CL28 modüller ise çok yüksek oranda A-die binlenmektedir.


Bazı firmalar, Kingbank ve KLEVV buna örnektir, modüllerin Hynix ile binlendiğini net şekilde belirtmektedir. KLEVV(Essencore) ise SK Hynix yan kuruluşudur. KLEVV ve Kingbank harici modüllerin SK Hynix ile net şekilde binlendiğini anlamak çok kolay değildir. Frekans ve gecikme değerleri göz önüne alınarak ancak tahminde bulunmak mümkündür. G.Skill ve Corsair modüllerde ise barkod yöntemi halen daha geçerliliğini korumaktadır.

Bazı Corsair modüller ise Renesas PMIC kullanmaktadır. 6000 MT/s CL30 Hynix A-die ya da M-die olsalar dahi onlarda 1.435V PMIC Lock mevcuttur. Bu koşullar altında Hynix çip almanın hiçbir avantajı olmayacaktır, AM5 platformunda o sebepten dolayı Corsair 6000 MT/s CL30 modüller popülaritesini yitirmiştir. Dominator serisi bunun dışındadır, orada voltaj kilidi bulunmamaktadır. Bahsi geçen seri ''Vengeance'' serisidir.

AM5 sistemimde RAM seçerken nelere dikkat etmeliyim? Motherboard QVL List ya da EXPO/XMP ibaresinin bir önemi var mıdır?​

EXPO ve XMP olarak adlandırılan profiller, temelde modülün üzerindeki SPD’ye (Serial Presence Detect) yazılmış hazır ayar paketleridir. Hazır SPD profili(SPD'de kayıtlı firmanın test edip onayladığı OC profili) olarak düşünebilirsiniz. BIOS üzerinden EXPO/XMP/A-XMP/DOCP seçildiğinde, bu hazır profil doğrudan yüklenir. Üreticinin örneğin 6000 MT/s CL30 1.35V gibi verdiği değerler, aslında Manuel olarak girildiğinde de birebir aynı şekilde uygulanabilir. Dolayısıyla EXPO kullanmak ile aynı ayarları Manuel girmek arasında teorik olarak bir performans farkı bulunmaz.

EXPO I genellikle sadece Primary Timing ve temel voltajları uygular. EXPO II ise buna ek olarak bazı Secondary Timing değerlerini de devreye alır. ASUS özelinde bulunan EXPO Tweaked profili ise daha agresif davranarak tREFI gibi bazı parametreleri maksimum seviyeye(AM5 platformunda 65.535) çekmektedir. Ancak bu tarz agresif profiller her sistemde aynı stabiliteyi garanti etmez.

QVL(Qualified Vendor List) konusu ise günümüzde eskiye kıyasla daha sınırlı bir öneme sahiptir. QVL listesi, anakart üreticisinin test edip onayladığı kitleri gösterir, fakat bu durum listede yer almayan bir RAM’in çalışmayacağı anlamına gelmez. Yine de özellikle giriş seviye anakartlarda ve First Release BIOS sürümlerinde, QVL dışı kitlerde DRAM eğitimi(Memory Training), Cold Boot veya Restart sonrası POST problemleri(DRAM sarı ışıkta takılı kalma hataları) daha sık görülebilir. Bunun sebebi çoğunlukla BIOS immatüritesi ve Training algoritmalarının ilgili modül için optimize edilmemiş olmasıdır.

AM5 platformunda pratikte en kritik faktör, modüller üzerinde kullanılan bellek yongasıdır(IC). Özellikle Hynix modüller(A-die/M-die/H-die) hem yüksek frekans hem de Tight(sıkı) Timing açısından en sorunsuz ve stabil çalışan seçenekler olarak öne çıkmaktadır. Diğer Nanya, Micron ve Samsung IC'ler ile aynı fiyat segmentinde bulunabildikleri için tercih mümkün olduğunca Hynix IC’lerden yana yapılmalıdır.

Samsung ve Micron modüller ise AM5 platformunda tamamen ''çalışmaz'' ya da ''uyumsuz'' kategorisinde olmasa da, daha sınırlı overclock potansiyeli ve bazı giriş seviye anakartlarda Training/Boot sorunlarıyla karşılaşma ihtimali daha yüksek olması nedeniyle şu an için neredeyse son tercihtir. Diğer Samsung IC'lere nazaran Samsung tarafında özellikle B-die istisnai bir konumda değerlendirilebilir. Diğer Samsung IC'ler arasında en başarılısı DDR4'teki gibi DDR5 platformunda da B-die olmuştur. D5 platformunda tRFC yapamayışı nedeniyle gözden düşmüştür. Tüm bunlar göz önüne alındığında normal kullanıcı için halen daha en güvenli tercih Hynix olarak kabul edilmektedir.

Özetlemem gerekirse, AM5 platformunda bir modülün ya da kitin EXPO/XMP ibaresinden veya QVL listesinde yer almasından ziyade hangi IC’yi kullandığı çok daha belirleyicidir. Bu platformda uzun vade stabilite ve giriş seviye kartlarda oluşabilecek olası sorunları önlemek adına tek belirleyici ve en önemli faktör RAM çipidir. Gerisi teferruattan ibarettir. Doğru IC seçimi yapıldığında hem stabilite sorunları minimize edilir hem de Manuel ayarlarla çok daha iyi sonuçlar elde edilebilir.

SPD(Serial Presence Detect) nedir, ne işe yarar?​

RAM’lerde gördüğümüz SPD(Serial Presence Detect), modül üzerinde bulunan küçük bir EEPROM çipinde saklanan teknik bilgiye verilen addır.

Sistem ilk açıldığında(POST aşamasında) BIOS, bu SPD verisini okuyarak RAM’in desteklediği frekansları, timing değerlerini, voltaj gereksinimlerini ve üretici bilgilerini otomatik olarak algılar. Yani sistemin RAM’i tanımasını sağlayan temel kaynak burasıdır.

EXPO/XMP profilleri de yine bu SPD çipi içine yazılmış hazır ayar profilleridir. BIOS’tan EXPO/XMP seçtiğinizde aslında Manuel ayar yapmak yerine SPD içindeki bu hazır profili yüklemiş olursunuz.

CPU-Z gibi yazılımlardaki SPD sekmesi de doğrudan bu çipte kayıtlı verileri gösterir. Burada JEDEC standart profilleri, varsa EXPO/XMP profilleri ve modüle ait detaylı teknik bilgiler görülebilir.

Buna ek olarak, AM5 platformunda güncelde ZenTimings gibi araçlar üzerinden sadece SPD verisini değil, aynı zamanda DIMM telemetri bilgilerini de görüntülemek mümkündür. Bu sayede modülün anlık voltaj değerleri, sıcaklık sensörleri, uygulanan Timing ve parametreler gibi daha detaylı verilere de erişilebilir.

AM5 sistemimde kullandığım modüllerin çip ve Die bilgilerini nasıl öğrenebilirim?​

Bunun için birden fazla program mevcuttur. Thaiphoon Burner, CPU-Z, HWiNFO Ve bilhassa ZenTimings'ten yardım almak lazımdır. HWiNFO Ve ZenTimings, şu an için bu hususta AM5'te en yaygın olarak kullanılan 2 ayrı araçtır.

ZenTimings:​

DIMM Telemetri:



Windows Defender, Winring0 Driver Blacklist aldığından ötürü ZenTimings, Fan Control, OpenRGB gibi yazılımları şu an için kullanabilmek adına PawnIO kurulması gerekmektedir. Lütfen bu adımı atlamayınız. Programı açtığınızda kendisi ilgili adımdan size söz edecektir, ''No'' basmayınız. Arka planda herhangi bir Anti-Cheat yazılımı açık bırakılmamalı, Vanguard geçici olarak kapatılmalı ve başlangıç programlarından devre dışı bırakılmalıdır. FACEIT AC ise geçici olarak silinmesi gerekmektedir, yoksa hiçbir türlü programa değer okutmamaktadır, bilginize. Geçici olarak bu adımları uygulamayı unutmayın, Tuning işlemi bitiminde eski düzeninize geri dönebilirsiniz. ZenTimings muadili olarak şu an için AM5'te güvenilirliği kanıtlanmış hiçbir yazılım bulunmamaktadır, yani bir alternatifi mevcut değildir. En detaylı değerleri ve SPD Info görebildiğimiz yazılım şu an için budur. AM5'te mihenk taşıdır.

HWiNFO:​

HWiNFO yazılımından Tam Mod açınız. Sonrasında arka planda açılan büyük pencerede RAM kısmını genişletiniz. Sisteminizdeki 2 ayrı modül ilgili kısımda belirecektir. Bu modüllere ayrı ayrı tıklayıp Die bilgisini görüntüleyebilirsiniz. Açılan pencerede DRAM Stepping bölümünde yer almaktadır.

Modüllerim HWiNFO'da DRAM Stepping kısmında N/A, ZenTimings'te DRAM kısmında SK Hynix O-Die olarak belirtiliyor. Bu durumda SK Hynix modüller için Die bilgisini nasıl öğrenebilirim?​

Çip tayininde özellikle ZenTimings Ve HWiNFO Kullanıldığından söz ettik. Firma eğer belirtmemişse ya da yazılım Bug'ı sonucu N/A Ya da SK Hynix O-Die Şeklinde görünmektedir. Net olarak anlamanın tek yöntemi, Bank Refresh Mode Mixed ve NORM Mode olarak bu şekildedir:

''Bunu anlamanın tek yolu var. Bank Refresh Mode NORM(Normal), diğer adıyla M_ORDERING NORM, ve DRAM Frequency 6000 MT/s iken tRFC1 değerini 390 giriniz. Eğer ki Boot ederse A-die'dır. Etmez ise M-die'dır. Akabinde 420 tRFC'yi de deneyiniz. Bazı A-die modüller 390(130ns) tRFC vermekte sıkıntı çekmekteler.

Auto Train algoritması artık NORM yerine Mixed olduğundan tRFC yöntemi şu anki algoritmada geçersizdir. NORM Mode çekmeniz lazımdır anlamak adına.

Mixed Mode için ise yöntem şudur, Mixed Mode aktif iken 6000 MT/s'de tRFC2 300, tRFCsb 210 girin. Eğer ki Boot ederse %100 M-die'dır, aksi ispat edilemez. Etmezse de A-die olduğu kesinleşir. Mixed Train algoritması M-die için geçerlidir, Mixed algoritmasında en iyi verimi M-die ile alırsınız. Intel'de de bu şekildedir DDR5'te. Bu hususta bir değişiklik yoktur, çip ile alakalı bir durumdur. A-die modüller, M-die kadar Mixed performansı iyi olamamıştır.''

Hynix modüllerde çip tayininde %100 geçerli tek metot Şu an için budur.

Active Memory Cooling'den(Aktif soğutma) tam olarak ne anlamalıyım, Case Airflow(Kasa havalandırması) yeterli midir?​

Aktif soğutmadan kastedilen durum, modüllere doğru aktif hava sirkülasyonu sağlanmasıdır. Özellikle OC ayarlarda ve Tight Timings'te, 7-24 modüllere doğru Airflow sağlanmalıdır. Bunu ister direkt olarak modüllere üfleyen 12 cm 1500 RPM bir fan ile icra edin, isterse de bunun için özel olarak üretilmiş aparatları kullanın. 3D Print'ten de yine RAM soğutucu ayarlanabilir, Motherboard Stand-off'lar ile beraber 2 adet 6-8 cm fan ile beraber bu aparatı kullanmak uygun olacaktır. Tercih bu hususta size aittir, 1.65V normal kullanıcı limitiNi tam anlamıyla verimli kullanmak ve Timing'leri dibine kadar sıkıp(gereğinden fazla sıkıp Diminishing Return yaratmadan) alabileceğiniz performansın tamamını alabilmek, sıcaklık kaynaklı olası mavi ekranların önüne geçmek istiyorsanız DDR5'te ve Dual Rank modüller özelinde bu şarttır. Kasa havalandırması ise en iyi haliyle bile 1.55V Üzerinde yetersiz gelecektir. TREFI ve tRFC Optimal değerlere çekilemez, ancak o şekilde ve daha gevşek değerlerde kullanılması uygundur. TREFI 65.535 ve tRFC 120 ns Yapılması hedefleniyorsa aktif soğutma şartı vardır 7-24.

AM5'te anakart seçiminin Manuel Tuning ve DRAM stabilite üzerine etkisi​

AM5'te 1 DPC kartlarda her daim öncelik vardır, bunlar genelde mATX ya da mini-ITX kartlar olur. Son kullanıcı genelde hep ATX tarafına yönelmiştir. Fiyatına göre 1 DPC 6-Layer olan Budget kartların OC potansiyeli, 2 DPC olanlara nazaran çok daha iyidir. Bu kartlar arasından örneğin B850M Force, X870E Dark Hero ile kıyaslandığında Gaming adına birebir aynı performansı vermektedir ve R7 9800X3D için 1 FPS dahi oynamamaktadır. Birebir aynı 8400:2100 1:2 mod olarak kıyas edildiğinde durum budur. mATX oluşu sebebiyle tercih etmez insanlar sadece, ATX kart arayışındalardır. Görsellik olmadan olmuyor, her daim son kullanıcı için görsellik ön plandadır. Onun dışında USB portları açısından hayli kırpılmış modellerdir mATX ve 1 DPC Budget OC kartları. Bahsi geçen B850M Force buna örnektir, ekstra USB port ihtiyacı olanlar B850M-K kartına yönelebilir bu durumda.

AM5'te 1 DPC 6-Layer'den kasıt, B850M Force ya da B850M-K'dır. B650M-R söz konusu değildir, çünkü B650 çipsette 1:2 mod yüksek frekans desteği neredeyse yoktur. Bu hususta QVL ve orada belirtilmiş olan frekanslar hiçbir önem arz etmemektedir. 1x16 belki mümkündür, 2x16 8000+ açılamıyor bu çipsette stabil şekilde. Nadir örnekler elbet olacaktır, istisnalar kaideyi bozmaz. Motherboard QVL kısmı yine yanıltıcıdır, çipset ve işlemci IMC birimi burada temel etkendir. X670E Gene dahi terk edilmiştir AM5'te o yüzden. 1 DPC X670 kartlar 1:2 mod adına 8400 MT/s civarını açabilse bile uzun vade Boot to Boot stabil kalamamaktadır. O yüzden tavsiyem bu platformda DRAM stabilitesi adına B850/X870 çipsete yönelmeniz olacaktır.

1:1 mod açısından ise, fark neredeyse sıfırdır. Bahsettiğim 1:2 mod 8000-8400 MT/s aralığı, verdiğim örneklerde temel etkendir. 2 DPC bir karttan, 1 DPC karta geçiş sağlarsanız ya da 2 DPC bir kartta 2x16 kullanım sağlarken 1x16'ya düşürürseniz IMC voltaj ihtiyacı(VSOC) düşüyor DDR5'te. Açamadığınız frekansları çok daha düşük voltajda(VSOC) açabilir hale gelebilirsiniz. O yüzden kısmen 2 DPC kartta 1x16, 1 DPC kartta 2x16'ya denk gelecektir. Tam olarak böyle olmasa da, topoloji bunu gerektiriyor şu anda.

2x16 GB 6400 MT/s 1:1 mod açamayan bir IMC, örneğin daha düşük bir voltajda(VSOC) 1x16 6400 MT/s 1:1 açabilir. Bu kısım 2 DPC kart için geçerlidir. 1 DPC'ye benzer senaryoyu bu şekilde yaratabilirsiniz. 4 DIMM ve DR modüller, IMC'yi ciddi anlamda zorlamaktadır. 4 DIMM, herhangi bir anakartta AM5 için şu anki koşullarda uygun seçenek olamayacaktır.

2 DPC X870E Godlike kartında DRAM frekans aralıkları bu şekilde uygun olacaktır:





1 DPC, 1 DIMM Per Channel'dir. Kanal başına 1 DIMM konfigurasyonudur. 2 DPC, 2 DIMM Per Channel'dir. Kanal başına 2 DIMM konfigurasyonudur. Bu platformda Quad-Channel desteği bulunmamaktadır, 4 DIMM 4 slot doldursanız dahi Dual kanal halinde çalışmaktadır. 1 slot doldurursanız Single Channel çalışacaktır. 2'li(A1-B1, A2-B2 slotlarına takıldığı takdirde) ve 4'lü kullanımlarda Dual kanal aktiftir. 4 DIMM doldurmaktan kaçınılmalıdır özetle. Normal kullanıcı baş edemeyecektir, stabil edemez hiçbir şekilde. Frekans düşmesi gerekecektir, neredeyse tek stabilite şartı budur. 4 DIMM SR 4x16 ancak 5600 MT/s açılabiliyor şu anda. 6000 MT/s nadirdir, Boot etmeyecektir 1:1 modda. 1:2 mod ise, bu frekans aralıklarında uygunsuzdur. 1:2 mod sınırı AM5'te 7200 MT/s'den başlamaktadır.

AM5'te DPC ve Layer ayrımına göre kartların öncelik sırası:​

1 DPC 10-Layer(X870 Aorus Tachyon) ≥ 1 DPC 8-Layer+Nitro Path(X870E Apex) > 1 DPC 6-Layer(B850M-K, B850M Force) ≥ 2 DPC 8-Layer+Nitro Path(X870E Dark Hero, X870E-E) > 2 DPC 8-Layer(X870 TUF) > 2 DPC 6-Layer(Gigabyte X870 Aorus Elite)

Gigabyte X870 Aorus Elite ve Pro kartlar 2 DPC 6-Layer'dir. Bunların aksine Aorus Master 8-Layer PCB'dir bu seride AM5'te. Bu durum 1:1 modda çok önem arz etmemektedir, 6400 MT/s 1:1 mod açılmasında sıkıntı yaşanabilir. 6000 MT/s 1:1 mod adına problem olmayacaktır. Özellikle 8000-8400 MT/s 1:2 mod aralığı vermekte çok sıkıntı yaşar bu kartlar. Golden ya da Unicorn IMC gerektirecektir.

B850M-K ve B850M Force kartları ise mATX, 1 DPC ve 6-Layer PCB dizaynına sahiptir. Budget OC kartlarıdır, bütçe dahilinde AM5'te tercih sırasında ilk numarada yer almaktadır. 1 DPC topoloji mevcut DRAM instabilitelerinin önüne geçerek 6000 MT/s ve daha yüksek frekanslara erişimde kolaylık sağlamaktadır.

Timing ve Voltaj ayarlamalarına geçmeden önce uygulanması gereken adımlar​

Süreci tam anlamıyla yönetebilmek ve bunca bilginin arasında boğulup kalmamak adına rehberin bu ana kadarki kısmında bahsi geçen kavramları ve ilgili kısımları sabırla okuyup anlamaya özen gösteriniz, sindirmek için bir müddet zaman tanıyınız. Neyin ne olduğunu, tam olarak ne işe yaradığını lütfen rehber dahilinde özümsemeye çalışınız. Eğer şu aşamada doğal olarak Manuel Tuning işleminin alameti farikasını henüz tam olarak anlayamadıysanız da rehberin bir sonraki adımı sizi cezbedecektir. Manuel Tuning işlemi sonrası stabiliteyi yakaladığınızda akıcılık, tepkisellik ve gecikme olumlu yönde etkileneceğinden daha öncesinde oyun oynamadığınızın farkına ciddi ölçüde varacaksınız. Bu ayarlamalar neticesinde özellikle FPS tabanlı rekabetçi oyunlarda %1 ve %0.1 FPS değerleriniz ciddi artış gösterecektir, bunlar akıcılık parametreleridir. Oyun keyfinizi katlayacaktır, buna emin olabilirsiniz.

Timing ve 1:1 mod uygun frekans aralığının AM5'te ayarlanması elzemdir, Intel'den bu hususta çok farklıdır. Tak çalıştır EXPO kesinlikle benim nezdimde bu platformda uygun değildir, parayı çöpe atmakla eş değerdir. Paranızın karşılığını tam anlamıyla almak istiyorsanız bu tarzda Manuel ayarlara girişmelisiniz. Bu rehberin tek amacı budur. Düz EXPO'da yaşanan instabilitelerin kaynağı ayrıdır, konu başında da belirttiğim üzere Hynix harici diğer modüller AM5 platformunda ve giriş seviye kartlarda Train algoritması gereği problematiktir. Böyle bir ihtimal mevcuttur, forumda da şimdiye dek bu hususta birçok konu açılmış ve bir kısmı Hynix modüllere geçilemediğinden ötürü çözümsüz kalmıştır. O sebepten ötürü Hynix modülü olup da Manuel Tuning işlemine henüz girişmemiş kişilere tavsiyem rehberi iyice özümsedikten sonra ve gerekli özgüveni kendilerinde gördüklerinde bir şans tanımalarıdır. Pişman olmayacağınızı bu konuda garanti etmekteyim.

AM5 sistemlerde diğer bir önemli adım ise, BIOS güncelleme işlemidir. Manuel Tuning işlemi öncesi mutlak suretle BIOS güncellenmek zorundadır, güncelleyeceğiniz BIOS sürümünün minimum AGESA 1.2.0.3f ya da 1.2.0.3g içerdiğine emin olunuz. Tercihen AGESA 1.3.0.0 ya da 1.3.0.1 sürümüne güncelleyiniz. Güncelde bu sürümlerde iseniz de güncellemenize gerek bulunmamakta. Bulunduğunuz sürümün Beta olmadığına emin olunuz. ASUS kartlarda Beta BIOS'lar şu an için AM5 platformunda problem yaratmamaktadır, kendi adıma denk gelmedim. 2 haftalık Beta süreç sonrasında birebir aynı sürüm Offical olarak resmi siteye yüklenmektedir. Ekip özenli çalışmakta ve gerekli önemi bu hususta göstertmektedir. Gigabyte ve MSI tarafı için aynı sözleri maalesef ki sarf edemeyeceğim. Gigabyte kullanıcıları, sonu küçük ''a'' ya da küçük harf ile biten BIOS sürümlerinden lütfen kaçınınız. Aynı şekilde MSI kullanıcıları da eğer Beta sürümdeler ise bir önceki Official sürüme Downgrade etmeleri, stabilite adına çok daha iyi olacaktır. Süreci olumsuz yönde etkileyebilecek her türlü adımdan kaçınmamız gerekmektedir. BIOS kaynaklı instabiliteler AM5 platformunda çok yaygındır.









Ek tavsiyem aktif soğutma tatbik etmeniz yönünde olacaktır. Paylaşacağım ayarlar aktif soğutma olmaksızın da uygulanabilir, ona yönelik ayarlar ileteceğim. Bahsettiğim üzere özellikle yazın sıcaklık kaynaklı BSOD ihtimali mevcuttur. Özellikle IMC, IO Die ve DRAM IC, sıcaklığa hassas ve uzun test yükü ya da Gaming seanslarında Crash verebilmektedir. Aktif soğutmanın üzerinde bu denli durulmasının sebebi budur. İleteceğim ayarlarda aktif soğutma olmadan da kullanılabilmesi adına tREFI 50K ve tRFC 130-140 ns bandında bırakılmıştır ki buna ihtiyaç kalmadan da modülleri 1.5-1.55V bandında kullanabilesiniz. Öteki türlü mümkünatı yoktur çünkü. Rehberin buraya kadarki kısmını okuyup özümseyen kişilere şimdiden teşekkürlerimi sunup sabırları için takdirlerimi iletiyorum.

AM5 kartlarda güncel AGESA, SMU ve BIOS sürümlerini nereden takip edebilirim?​

AM5 kartlarda Motherboard Offical sitesinden ilgili ''BIOS and Firmware'' kısmından güncel sürümler hakkında bilgi sahibi olabilirsiniz. Onun haricinde SMU ve AGESA takibi için bu bağlantıyı takip ediniz:

AGESA ve BIOS sürümlerinde adı geçen SMU nedir, ne işe yarar?​

SMU(System Management Unit), AMD işlemcilerin içinde yer alan bir mikrodenetleyici(Embedded controller) birimidir. AGESA ile birlikte BIOS güncellemelerinde SMU Firmware’i de güncellenir.

SMU’nun temel görevi işlemcinin anlık yönetimini yapmaktır. Bunlara frekans ve voltaj kontrolü, Boost(PBO, Precision Boost Overdrive), güç yönetimi (PPT, TDC, EDC limitleri), sıcaklık takibi ve Thermal Throttling, Core Parking/Çekirdek uyku durumları(C-states), Infinity Fabric ve bellekle ilgili bazı davranışlar, Telemetry(sensör verileri toplama) dahil edilebilir.

Manuel Tuning işlemi sonrası sistem Boot etmezse ne yapmam gerekiyor?​

Timing ve voltaj ayarlamalarından sonra sistem Boot etmeyebilir, böyle bir ihtimal mevcuttur. Birkaç kere kendini kapatıp tekrardan Training sürecine sokacaktır, gerekli süreyi lütfen sabırla bekleyiniz. 5 dakika içinde eğer ki Boot etmezse kasa Power tuşu 5 saniye basılı tutup sistemi kapatın. Sonrasında Power Supply Switch 0 konuma alınız ya da Power Cord'u çekiniz. Bundan sonrasında ASUS'ta CLRTC, MSI'de JBAT1, Gigabyte kartlarda ise CLR_CMOS pinlerden CMOS sıfırlama işlemi yapmanız gerekmekte. Clear CMOS Button mevcut ise aynı işlemi sistem kapalıyken bu BIOS sıfırlama butonunu tıklatarak başlatabilirsiniz. Tuş olmayan kartlarda pil ya da Clear CMOS Jumper pin metodu geçerlidir. Pil artık tarih olmuştur, Jumper pinlerden lütfen sıfırlayınız. Pile gerek yoktur, zaman kaybıdır. Jumper'dan 5-10 saniye içinde CMOS Reset işlemi gerçekleşmektedir. En pratik ve güvenli yöntem hangisi ise güncelde, o tercih edilmelidir. Eğer hiçbir türlü görüntü alınamıyorsa da BIOS Flashback denenebilir, bu kesin çözümdür. Son çare olarak pil deneyiniz.

AM5 sistemim hiçbir türlü EXPO harici Boot etmiyor, Timing sıkamıyorum ya da Dual kanal boot sorunu yaşıyorum. Sebebi ne olabilir?​

Bu durumun birden fazla sebebi olabilir. Başta Faulty modül, IMC(bellek kontrolcü) birimi yetersiz olabilir, 1:1 mod Timing sıkmaya ya da frekans artırmaya müsaade etmeyebilir. Anakart kaynaklı sıkıntı olabilir, AM5 LGA sokette Bent pin mevcut olabilir. Bu Bent pinler eğer ki Ground pin denk gelirse Boot sorunu yapmayacaktır. Fakat Memory Channel A-B ve VDDCR pinleri denk geldiğinde Dual kanal açtırtmaz hiçbir şekilde. Tekli modül ya da tek kanal kullanmak zorunda kalırsınız. LGA sokette Bent pin olup olmadığı farklı açılardan gözlenmeli. Onun haricinde soğutucu bloğu aşırı ve dengesiz sıkmak, dengesiz baskı sonucu pin temasını engelleyeceğinden Memory Train hatalarına ve Boot sorunlarına sebebiyet verebilir.

Bir diğer neden ise Thermalright AM5 Secure Frame Kullanmak olabilir. Bu aparat da yine aynı şekilde Pressure düzgün ayarlanmadığında ara ara ya da daimi olarak Memory Train hatalarına, Debug sarı LED'e ve Q-Code C5 takılı kalma hatalarına sebebiyet vermektedir. Tuning işlemi öncesi bu sıraladığım adımların hepsine dikkat edilmek zorundadır. Aksi halde bir sorun anında hata tespiti imkansıza yakın olacaktır, diğer faktörler dışlanmak zorundadır. Secure Frame yerine stok ILM geçilmelidir. RAM Overclock uğraşacak kişiler orijinal Frame şaşmaması gerekmektedir. AM5 platformu kare soket yapısı nedeniyle, stok ILM harici kullanılan diğer Frame'lerin sıcaklık adına 1-2 derece harici hiçbir katkısı bulunmamaktadır. Aksine bahsi geçen problemlere neden olabilmektedir. RAM Overclock öncesi bu Frame monte ediliyse stabilite sorunu yaşama ihtimaliniz yüksektir. Çok dikkatli monte edilip Pressure düzgün ayarlansa dahi bir müddet sonrasında Memory Train ya da Cold Boot hatalarına sebebiyet verebilmektedir. Bu tarz sorunlar yaratabildiği akılda tutulmalıdır. Intel LGA 1700 aksine AM5'te kullanılması uygunsuzdur.

AM5 DDR5 BIOS NITRO Mode ayarları nelerdir?​

Nitro Mode kombinasyonları IMC ve PHY arasındaki gecikmeyi belirler. Genelde 6400 MT/s 1:1 mod için çoğu işlemci 1/3/1 yapabiliyor. Şanslı iseniz 1/2/1 veya 1/2/0 yapabilirsiniz. 1/2/0 Nitro, çiplet mimaride AM5'te limittir. APU monolitikte ise 0/0/0 Nitro açılabilmektedir ve Daily kullanılmaktadır. RX / TX ise DRAM RX (alınan) ve TX (transfer, gönderilen) CPU'ya sinyal yolu olarak düşünülebilir. Bu ayarlar eğer Manuel olarak yapılmazsa anakart Auto 2/3/1 Nitro ayarlarını tanımlar.

AM5 sistemlerde Training algoritmasında yer alan OHM değerleri nedir?​

İlgili terminasyonlar, empedans ve direnç değerleridir. Processor ODT Empedance Pull Up ve Pull Down, Processsor CA/CK/CS Drive Strength, DRAM DQ Drive Strength Pull Up ve Down, Rtt'ler, ve bir diğer RttWr, RttPark, RttParkDqs değerleridir. DRAM stabilitesinde ciddi öneme sahiptir, anakart Auto Train algoritmasında bunları yerli yerinde genelde ayarlar. Giriş seviye kartlarda özellikle Micron çiplerde, AM5'te sorun yaşanmasının sebebi temel olarak bu terminasyon değerleridir. X670 kartlarda 8000-8400 1:2 mod stabilitesi için eskiden uğraşıp ayarlanırdı, anakart düzgün tayin edemezdi Hynix modüller için. Şu anda aynı durum yeni Train algoritması sonucu Samsung ve Micron modülleri etkiliyor. Boot sorunu yaşanırsa terminasyon ve empedans değerleri ile birlikte yeni Train algoritması olan Bank Refresh Mode ayarı, Normal Mode olarak Manuel ayarlanmalıdır.

Burada daha görünmeyen birçok empedans değeri vardır, ZenTimings hepsini göstermez. BIOS'tan anakart Auto tayin edip Train algoritmasına dahil eder. Örnek vermem gerekirse 6000 CL26 modüllerde 1:2 mod 8400 MT/s Gear kapalı kullanmak adına Group B CA/CK/CS ODT değerleri 60 Ohm olarak ayarlanmalıdır. Group A değerleri ise stabilite adına genelde önemsizdir. Group A 480 Ohm, yani High Empedance, genelde anakart tayin eder. Group A CK/CS değeri ise Off bırakılır.

H16M SR:



RttNomWr ve RttNomRd terminasyonları ise DR modüller için olmazsa olmazdır. Train algoritmasında öteki türlü stabilite sağlanamaz, SR modüllerde bu ikisi Off iken DR modüllerde genellikle anakart tarafından 80 Ohm tayin edilir. Bu değer mevcut modüller ve Train algoritmasına, ve dahi BIOS sürümüne göre değişkenlik gösterecektir. Geniş bir aralıkta stabilizasyon mevcuttur. Bu değerlerin daha düşük ya da daha yüksek ayarlanması, daha iyi olacağı anlamına gelmez. Sinyal kalitesi ve anakart topolojisi bu durumda etkendir.

A-die 2x32 GB DR:

AM5 sistemlerde DDR5 Manuel Tuning ve Timing ayarları nelerdir?​

DDR5 Manuel Tuning ayarlarının büyük çoğunluğunu AM5 sistemlerde PBO+RAM ayarları oluşturmaktadır. O sebepten dolayı bu rehberde bir arada ele alınacaktır. RAM Test esnasında PBO Auto kalmak zorundadır, RAM Test başarı ile sonuçlanırsa bir sonraki adımda PBO ayarlarınızı uygulayıp Y-Cruncher VT3 testine almanız gerekmektedir. Bir sonraki adımda paylaşılacaktır.

Bir diğer önemli nokta ise, UCLK DIV1 Mode ayarıdır. UCLK=MCLK kalmak zorundadır, UCLK(Bellek kontrolcü frekansı) ve MCLK(Bellek frekansı) birbirine denk ve Sync olmak durumundadır. AM5'te 1:1 mod 6000 MT/s için bu şarttır. Öteki türlü bellek kontrolcü 1500 MHz çalışmakta ve uyku modunda seyretmektedir. 1:2 mod ancak 7200 MT/s ve üzerinde bu platformda kabul görmektedir. Performans ise bellek kontrolcü, yani IMC birimi, bu haldeyken yerlerdedir:



Paylaşacağım Manuel Tuning ayarlarında bu kısmı eğer ki DRAM ve IMC açmakta sıkıntı yaşamaz ise bu şekilde kullanmanız 6000 MT/s 1:1 mod, Gear Down açık iken uygun olacaktır:



Gear Down Auto olarak AM5'te açık gelir, Gear kapalı 1T iken Gear açık 1.5T tekabül eder. Intel DDR5'teki gibi 1T-2T ayrımı henüz AM5'te mevcut değildir. Gear kapalı 1T olarak geçmektedir, normal kullanıcının Gear kapatmasına Gaming için gerek yoktur. Akabinde oluşacak stabilite kayıpları ve BSOD'lar ile baş edemeyecektir. Gear Down sizin koruyucu meleğiniz olacaktır bu durumda. İleri düzey ilgilenmek isteyenler ve hali hazırda aktif soğutma yapanlar, Gear kapalı 1T denemelerine sonrasında başlayabilir. Öncesinde Gear açık iken IMC ve DRAM sınırlarını keşfetmeniz gerekmektedir.

Gear kapalı 1T, VDD ve VDDQ ihtiyacı fazladır. Bias 0-1, Ryzen 9000 desteği mevcut olduğundan bu ayar neticesinde VDDQ voltajı minimal değerlere çekilebilmektedir 1T senaryolarda. Ama VDD ihtiyacında bir azalma olmamaktadır. Gear kapalı 1T iken VDD ihtiyacı, Gear açık 1.5T haline göre fazla olacaktır. Birebir aynı Timing ve voltajlarda stabil olma ihtimali düşüktür. Silikon şansı ve aktif soğutma tam olarak burada devreye girecektir. TCL, tRCD, tREFI, tRFC parametreleri sıcaklık kaynaklı en sık hata veren Timing'lerdir. IMC hataları ise IOD Hotspot sıcaklığı ile doğru orantıda ilerler. IOD 60+ derecede çalışan çipler 1:1 modu genelde başarısızdır, 6000 MT/s ötesine geçmek normal şartlarda çok mümkün olmayacaktır.



Sonu SD-DD ile biten Timing'ler ise AM5 platformunda Dual Rank ve 4 DIMM modüller için sadece geçerlidir. SD, Same DIMM sadece 2R-DR Setup'ta geçerli iken DD, Different DIMM ise sadece 4 DIMM Setup'ta geçerli olacaktır. 2x16 1R SR konfigurasyonlarda bu kısım haliyle 1 bırakıldığında Boot edecektir. B650M-R gibi giriş seviye kartlarda EXPO açıldığında 6000 MT/s 1:1 mod Auto olarak aktif olmadığı gibi, bu kısmı 2x16 SR'de 1 bıraktığınızda da Boot etmemekte. Haliyle SD-DD kısımlarını sizi alakadar etmediği ve herhangi bir getirisi-götürüsü olmadığından Auto bırakmanız yararınıza olacaktır. B650M-R kartı özelinde UCLK=MCLK ve SD-DD kısımlarını Auto bırakmayı unutmayınız.

TWRWRSC ve tRDRDSC ile biten kısımlar ise 1 kalmak zorundadır, diğer türlü ciddi regresyon olacaktır. EXPO'da dahi 1 olarak Train edilir. tCWL ise AM5'te tCL-2'dir. Henüz değiştirilememektedir, aynı şekilde tCKE 0'dır.



Rehberde bir sonraki adımda paylaşılacak olan M-die Mixed Mode örnekleri, sadece 2x16 GB/2x32 GB M-die modülleri kapsamaktadır. 2x24/2x48 GB 2. jenerasyon 3 Gbit M-die maalesef Mixed Mode için uygun değildir. Aynı A-die'da olduğu gibi NORM(Normal) Refresh Mode kullanmak zorundasınız.

2x24 GB M-die için NORM Refresh Mode ve tRFC değerlerini 6000 MT/s için 500, 6200 MT/s için 527, 6400 MT/s için 544 bırakınız.

6000 MT/s 1:1 mod Hynix IC'ler için zamanlama tablosu:​

Rehberin ''Timing ve voltajlar üzerine söyleşi'' bölümünde tablonun detayına değinilecektir. DDR5 Timing tablosu H16A(Hynix A-die), H16A-H24M(Hynix M-die) SR(Single Rank) ve DR(Dual Rank) modüller için dizayn edilmiştir. Hynix özelinde Timing'lerin tek tek irdelenip Stress Test ve In-game Bench kıyası yapılması gerekmektedir. Rehberin ilgili kısmında üzerinde durulacaktır.

AM5 sistemlerde tRAS sorunsalı​

AM5 sistemlerde tRAS, özellikle iGPU açık iken Screen Flickering ve Manuel Tuning işleminde gereğinden fazla Tight ayarlandığında birçok oyunda Drop sebebidir. Çoğu kişi bu durumdan bihaberdir, tRAS 30-40 aralığı yalnızca H16A modüller için uygundur ve kabul görmüştür. tRAS hiçbir şekilde performans getirisi olmadığı gibi Global'de güncel sistemlerde şu anda tRAS=tRC=80 ya da tRAS=126 olarak bırakılmaktadır. A-die olmayan her modül için bu durum elzemdir. tRAS performans getirisi sıfır olduğundan Latency ya da Bandwidth katkısı da bulunmamaktadır. İGPU açık iken ve FPS tabanlı oyunlarda ciddi instabilite kaynağıdır. Aralıklı Drop'ların sebebi bu Timing'dir.

TR'de ''AM5 DDR5 RAM Overclock Rehberi'' adı altında yayınlanan video serilerinde bu değer ''38'' olarak tavsiye edilmiştir. Sadece A-die için geçerli olup, M-die, Samsung B-die ya da DR modüller için külliyen yanlıştır. Bu kısma ekstra dikkat çekmek istedim, Timing ayarları sonrası bir türlü stabilite yakalayamayıp %1 FPS Low'larda düşüşler, oyunlarda anlık donma ve takılmalar, Mouse imleci takılmaları, Frametime Spike yaşayan AM5 kullanıcıları lütfen tavsiye ettiğim üzere tRAS ve tRC 80 ayarlasınlar. Ya da yabancı Buildzoid önerdiği gibi bu değeri 126 bırakınız. tRAS 126 hiçbir zararı bulunmamaktadır. A-die modüller için tRP 32, tRAS 48 ve tRC 80 halen daha geçerli bir kombinasyondur, o yüzden hariç tutulmalıdır. tRAS, AM5'te bir getirisi olmayıp IMC tarafından aktif olarak kullanılmadığından ötürü Intel ve AM4'ten kalma toplam kurallarının hepsi, AM5 sistemlerde şu an için geçersizdir. Bu platformda herhangi bir kurala bağlı değilsiniz, sadece parametrelerin düzgün ayarlanması gerekiyor. Rehberin bir sonraki adımında buna değineceğim.

Tuning işlemine dahil diğer önemli kısımlar​

Bu ayarları da Search kısmında BIOS'tan aratıp ilettiğim şekilde değiştirebilirsiniz. Jack kullanmıyorsanız HD Audio, Wi-Fi/BT kullanmıyorsanız bu ikisi kapatılmalıdır. Wi-Fi ya da BT Only, ihtiyaç durumuna göre açınız. Özellikle MSI kartlarda Drop sebebidir AM5'te.

DRAM ve IMC Tuning ayarları:

• Integrated Graphics: Disabled(1:1 mod stabilitesi için elzemdir, Ryzen 7000-9000'de kesinlikle kapalı kalmalıdır.)
• Bank Refresh Mode: Normal(Yeni Train algoritmasıdır, BIOS güncelledikten sonra bu ayar ile karşılaşacaksınız. Micron ve Samsung IC'ler, bu yeni algoritma nedeniyle Boot sorunu yaşamaktalar. Micron ve Samsung çipler için Train algoritmasını Normal Mode'a çekiniz. Bu şekilde ancak Boot edecektir. Onun haricinde Hynix A-die için NORM, M-die için Mixed kalmalıdır. Optimal senaryo bu şekildedir, en iyi performansı bu şekilde alacaksınız.)
• DRAM PDA Enumeration ID Programming Mode: Sequential Mode(Bu ayar yeni Train algoritması olan Bank Refresh Mode ile beraber BIOS'lara eklendi. Aktifken MCR-Memory Context Restore kapalı kalmak zorundadır, yoksa BSOD sebebidir. Bu ayar açıkken Train algoritması gereği MCR açık kalamaz. Aynı durum B650 çipset kartlarda PDM-Power Down Mode ve MCR ikilisinde mevcuttur. O yüzden OC profilde bu 2 ayar Disabled çekilmesi zorunludur. PDM, Power Saving özelliği olup Latency eklemektedir.)
• Memory Context Restore: Disabled(OC profilde uzun vade stabilite adına kapalı kalması önerilmektedir. Özellikle Gear Down kapalı iken MCR açık bırakılmamalıdır. Çoğu zaman stabil kalamayacaktır. MCR kapattığınızda DRAM eğitimi artık hafızada tutmaz ve Cold Boot sorunlarının önüne geçecektir. Restart'larda ve her defasında sarı yakıp sıfırdan Train edecektir. Nitro Burst Length 1x-1x ile bu süreyi kısaltabilirsiniz.)
• Power Down: Disabled(DRAM Power Saving modudur, Latency eklemektedir. Stabilite bozmadıkça kapalı kalmalıdır.)
• Gear Down Mode: Enabled(Gaming için Disabled şartı yoktur. Gear açık 1.5T, Gear kapalı 1T denk gelmektedir.)
• Bank Swap Mode: Swap APU(IMC ve DRAM zorlayabilir, stabilite bozarsa Auto kalmalı. Katkısı sınırlıdır, bant genişliği verir.)
• SMEE: Disabled(MSI'de mevcut değil bu ayar.)
• TSME: Disabled(Memory Encryption ayarıdır, kapalı konumda tutunuz.)
• IOMMU: Disabled
• SVM Mode/SVM Enable: Disabled(Virtualization, sanallaştırma ile alakalıdır. Bazı oyunlar ihtiyaç duyabilir. İlk etapta kapalı kalsın, sorun yaşarsanız açınız. MSI'deki adı SVM Enable'dır. Bu ayarı Disabled çekmeniz gerekmekte.)
• Global C-State: Enabled(Güncelde PBO ile beraber Enabled önerilmektedir. Eğer PBO yerine statik OC yapacaksanız da Spread Spectrum ayarları ile birlikte C-State Disabled önerilmektedir.)
• DF C-States: Disabled(Data Fabric C-States, FCLK stabilitesi üzerinde etkilidir.)
• DFE Read Training: Enabled
• Power Supply Idle Control: Typical Current Idle
• VRM Spread Spectrum/Clock Spread Spectrum/Spread Spectrum Control: Disabled(OC profillerde BCLK dalgalanmasını minimize eder, Spread Spectrum kapalı kalmalı. Search'te Spread ve Spectrum olarak ayrı ayrı aratıp bu ayarı bulabilirsiniz.)
• CPU Load-line Calibration: Level 7(Bu ayar MSI'de Mode 2, Gigabyte'da Turbo denk geliyor.)
• SoC/Uncore OC Mode: Enabled(SoC, Uncore komponentler ve FCLK stabilitesi üzerinde etkindir.)
• ErP Ready: S4+S5
• HD Audio: Disabled(Jack ile işiniz yoksa kapatınız.)
• Wi-Fi/BT: Disabled(Özellikle MSI kartlarda kapalı kalmalıdır, oyunlarda Drop sebebidir. Wi-Fi ya da BT Only şeklinde ihtiyaca göre açınız.)
• PCIe x16 Bandwidth Bifurcation: Auto ya da x16 Mode bırakınız.
• PCIe x16 Gen5 Link Speed: Mevcut GPU modelinize göre Gen4-Gen5 bırakınız.

Nitro:

• Advanced-AMD Overclocking-DDR Options-Nitro Settings: Nitro Enabled, Robust Training Enabled, RX-1, TX-2, Control Line-1, RX-TX Burst Length-1x/1x, DFE Gain Bias TX-0, RX-1 olarak uygulanmalıdır. Control Line 1 yerine 0 deneyebilirsiniz, 0 her işlemci açamaz. Nitro sıralaması 1-2-0>1-2-1>1-3-1>2-3-1'dir. 1-2-0 Latency olarak en iyisidir, IMC zorlar. VSOC ve VDDP ihtiyacı fazladır.
• TRFC1-2-SB: M-die için 6000 1:1'de 160 ns sınır değerdir, o yüzden tRFC değerini 480 ya da stabilite sorunu oluşursa 500 bırakınız. A-die için 120 ns sınır değerdir, orada 390(130 ns) ya da 400(133.33 ns)/420(140 ns) bırakınız bu üçlüyü. Aktif soğutma yokken M-die için 480, A-die için 360 tRFC(120 ns) hata üretebilir sıcaklık kaynaklı. Refresh Mode Normal iken tRFC1 aktif, tRFC2 ve Same Bank pasiftir. Mixed Mode kullanırsanız tRFC1 inaktif, tRFC2 ve Same Bank aktiftir. Mixed uzmanlık alanıdır ve yalnızca M-die için geçerlidir, katkısı mevcuttur. Orada en iyi tRFC değerini H16M yapmaktadır. Hynix modüllerin Mixed sıralaması H16M>H16A>H24M şeklindedir.
• TREFI-Refresh Interval: 50.000 bırakılması uygundur. Aktif soğutma varsa 65.535 çekilip fullenebilir. Latency etki eden tRFC ile beraber 2. en önemli zamanlamadır. tRFC ile beraber sıcaklık kaynaklı hata verir ve aynı şekilde ısı üretmede aktif rol oynar. Aktif soğutma yoksa 50K bırakılmalıdır, modül iyi soğutulamadığı takdirde BSOD sebebidir.)

PBO:

• AI Tweaker-PBO: Enabled(MSI'deki karşılığı PBO-Advanced, PBO Limits-Motherboard.)
• Medium Load Boostit: Enabled(MSI kartlarda mevcut değildir.)
• Scaler: 6x/8x ya da tercihen 1x/Auto bırakılabilir.
• Boost Clock: +75(R7 7800X3D 5.05 GHz kitli işlemcidir ve onda geçersizdir. R7 9800X3D'de geçerlidir, Unlocked işlemcidir.)
• Curve Optimizer: All Cores -20(Silikona göre değişkenlik gösterir. -15 bırakınız ilk etapta, eksi değerler için Y-Cruncher VT3 testi yapılmalı ve UV stabilitesinden emin olmadıkça kullanmanızı tavsiye etmem. PBO+RAM ayarları her ikisi birden agresif ayarlandığında çakışabiliyor. RAM stabil edikten sonra PBO ve CO, UV ayarlarına geçilmesi uygundur. VT3 testi ideal olacaktır PBO+RAM ve FCLK ayarları için. Genel stabilite testidir. Tek CCD için 7200 saniye, Dual CCD için 9000 saniye gerçekleştiriniz minimum.)

AM5 ASUS kartlarda 6000 MT/s Hynix H-die için Timing ayarları​

DDR5'te H-die ile A-die eş değer kabul edilmektedir, son kullanıcılar arasında bu şekilde kabul görmektedir. H-die için Patriot'un A-die'a özel adlandırması olduğu düşünülmektedir. İki modül arasındaki ayarlar birebir benzerlik göstertmektedir. H-die DR oluşu nedeniyle sadece birtakım Timing farklılıkları mevcuttur. tWRWRSD ve tRDRDSD kısımları DR modüllerde 1 bırakılamaz. IMC tarafından aktif olarak kullanılmaktalar. H-die DR için bu Timing'ler 8 tCK bırakılmalıdır. Gear açıkken 6 tCK stabil ise o şekilde kalabilir. Daha sıkı halini test sonrası stabilite sağlandığında denemek lazımdır. DR modül oluşu nedeniyle 16 Gbit olsa dahi A-die SR modüllere göre 1:2 mod performansı kötüdür. Normal kullanıcı için sadece 6000-6600 MT/s 1:1 mod kullanıma uygundur. 6400 ve 6600 MT/s ise IMC limit senaryodur, Golden IMC harici açılamayacaktır.

Timing ayarlarını uygulamadan önce dikkat etmeniz gereken bir diğer husus ise Ryzen 7000-9000 serisi çiplerdeki iGPU ayarıdır. Dahili grafik 1:1 mod stabilitesi adına kesinlikle kapalı kalmak durumundadır. Aksi takdirde 1:1 mod stabilitesi sağlanması mümkün değildir. Stabiliteyi ciddi bozabilmektedir, IMC kapasitesini kısıtlamada üstüne yoktur. IO Die bölgesinde IMC ile beraber iGPU da yer almaktadır. Esas sebebi budur.


HVM(High Voltage Mode) açıldıktan sonra DRAM Voltage 1.45V, VDDQ 1.4V, VDDIO 1.4V, VDDP 1.1V, VSOC 1.25V, VDDG 1050 mV, FCLK= 2000 MHz(2167-2200 MHz denemesi sona bırakılacaktır. 2:3 oran 2000 MHz ile geçerlidir 6000 MT/s'de.), UCLK=MCLK, DRAM Frequency=6000 MT/s ayarlamaları sonucu ZenTimings A2-B2(1 DPC kartlarda A1-B1) bu şekilde olmalıdır:



TRFC 130 ns kaynaklı sıkıntı yaşarsanız tCK 420 değerine, yani 140 ns çekiniz:



Boot sorunu devam ederse Nitro 1-2-1'i, 2-3-1 alınız:



Bazı A/H-die modüller tRP 32 yapamayabilir, öyle bir durumda tRP 36 bırakıp tekrardan deneyiniz.


PBO ayarları RAM Test öncesi Auto kalmak zorundadır. RAM Test anında olası instabilite kaynağı tespiti, öteki türlü imkansız olacaktır. PBO kaynaklı hatalar yaygındır. PBO için ayrıca DRAM stabilitesinden emin olunduktan sonra VT3 testi uygulanmalıdır.

---

Rehberde bir sonraki adımda paylaşılacak olan M-die Mixed Mode örnekleri, sadece 2x16 GB/2x32 GB M-die modülleri kapsamaktadır. 2x24/2x48 GB 2. jenerasyon 3 Gbit M-die maalesef Mixed Mode için uygun değildir. Aynı A-die'da olduğu gibi NORM(Normal) Refresh Mode kullanmak zorundasınız.

2x24 GB M-die için NORM Refresh Mode ve tRFC değerlerini 6000 MT/s için 500, 6200 MT/s için 527, 6400 MT/s için 544 bırakınız.

AM5 MSI kartlarda 6000 MT/s Hynix A-die/H-die 1:1 mod Tuning ayarları​

Bu kısma geçmeden önce MSI kullanıcılarının bilmesi gereken çok önemli bir adım daha vardır. 1.55-1.65V aralığını denemek isteyenler, örneğin 1.55V DRAM VDD verdiklerinde VDDQ ve VDDIO'yu da eş zamanlı olarak bu değere eşlemiş olacaklar. MSI için bu durum halen daha düzeltilmemiştir. 1.55V ve üzeri VDDIO değerleri kesinlikle uygun değildir, degradasyon riski mevcuttur. Sadece DRAM VDD, DRAM Voltage değerini 1.55V bırakıp diğer VDDQ ve VDDIO'yu 1.4-1.45V'ta geri eşlemeniz gerekmektedir. Bu durum ekseriyetle önem arz etmektedir.

H-die, H16A için Patriot'un özel isimlendirmesidir, kullanıcılar tarafından bu şekilde kabul edilmektedir. H-die ile alakalı elde şu an için resmi herhangi bir veri bulunmamaktadır, Global'de son kullanıcılar A-die olarak kabul etmektedir ve davranışı da birebir aynıdır. DR oluşu sebebiyle 1:2 mod Boot sorunları yaygındır, yüksek frekans desteği ''yok'' olarak düşünülebilir. 1:1 mod 6000-6400 MT/s aralığı için uygundur.



Rehberde bir sonraki adımda paylaşılacak olan M-die Mixed Mode örnekleri, sadece 2x16 GB/2x32 GB M-die modülleri kapsamaktadır. 2x24/2x48 GB 2. jenerasyon 3 Gbit M-die maalesef Mixed Mode için uygun değildir. Aynı A-die'da olduğu gibi NORM(Normal) Refresh Mode kullanmak zorundasınız.

2x24 GB M-die için NORM Refresh Mode ve tRFC değerlerini 6000 MT/s için 500, 6200 MT/s için 527, 6400 MT/s için 544 bırakınız.

AM5 Gigabyte kartlarda 6000 MT/s 1:1 mod Tuning ayarları​

Gigabyte kartlarda da durum benzerlik göstermektedir. Gigabyte'ın kendine has BIOS arayüzü ve adlandırmaları mevcuttur, ASRock ile Gigabyte bu konuda özeldir. ASUS-MSI menüleri ve adlandırmaları birbirine çok benzemektedir. Gigabyte için bu ayarları EXPO açık iken üzerine Override edebilirsiniz aynı şekilde, hiçbir problem olmayacaktır. EXPO kapalı iken de Manuel olarak Memory Multiplier kısmı x60.00 çekmeniz gerekmektedir. Çünkü BCLK 100.00 MHz'dir. 6000 MT/s tekabül edecektir. Bellek kontrolcü ve bellek frekansı 3000 MHz'de ''UCLK=MCLK'' ayarı ile eşlenmesi gerekmektedir. UCLK DIV1 Mode ve FCLK=2000 ayarlamaları, diğer kartlarda olduğu gibi burada da geçerlidir. Nitro ayarları haricindeki tüm ayarlamalar Tweaker menüsünde yer almaktadır.


Rehberde bir sonraki adımda paylaşılacak olan M-die Mixed Mode örnekleri, sadece 2x16 GB/2x32 GB M-die modülleri kapsamaktadır. 2x24/2x48 GB 2. jenerasyon 3 Gbit M-die maalesef Mixed Mode için uygun değildir. Aynı A-die'da olduğu gibi NORM(Normal) Refresh Mode kullanmak zorundasınız.

2x24 GB M-die için NORM Refresh Mode ve tRFC değerlerini 6000 MT/s için 500, 6200 MT/s için 527, 6400 MT/s için 544 bırakınız.

Timing ve Voltajlar üzerine söyleşi​

DDR5 Hynix H16A, H16M, H24M 6000 MT/s 1:1 mod Timings and Voltages​

H16A(Hynix 2 Gbit A-die), H16M(Hynix 2 Gbit M-die, 1. jenerasyon) ve H24M(Hynix 3 Gbit M-die, 2. jenerasyon) Single Rank/Dual Rank ve 4 DIMM kitleri kapsayacak şekilde itina ile hazırlanmış 6000 MT/s 1:1 mod Timing tablosudur. 4 DIMM 1:1 mod sınırı AM5'te şu an için 5600 MT/s civarında sonlanmaktadır. Golden IMC'ler ve üst segment anakartlar ile 6000 MT/s civarı 4x16 GB SR(Single Rank) modüller için ancak mümkün olabilmektedir. 4x32 GB sınırı ise 3600-4000 MT/s aralığında sonlanmaktadır.

TWRWRSD ve tRDRDSD Timing'leri sadece DR(Dual Rank) modüller üzerinedir, IMC SD(Same DIMM) Timing'lerini ancak DR Setup'larda kullanmaktadır. tWRWRDD ve tRDRDDD Timing'leri ise sadece 4 DIMM modüller üzerinedir, IMC DD(Different DIMM) Timing'lerini ancak 4 DIMM Setup'larda kullanmaktadır. SR ve Dual kanal, 2 DIMM 2x16 kullanıcıları SD ve DD Timing'lerini 1 bırakabilirler. B650M-R kartında 1 bırakıldığında Boot sorunu yaratabilir. Giriş seviye kartlarda Auto ya da 8-8 bırakınız. SR modüllerde IMC tarafından aktif kullanılmamakla beraber herhangi bir performans getirisi bulunmamaktadır. Sadece ve sadece DR ya da 4 DIMM Setup'ta anlatıldığı üzere aktif Timing'lerdir. SD ve DD Timing'lerini her modül 6 tCK açamamaktadır, Binning göre değişkenlik göstertmektedir. A-die/M-die için bir ayrım burada söz konusu değildir. Ryzen 7000 ve Ryzen 9000 serisinde IMC faktörü de ön plandadır. IMC ve DRAM açmakta sıkıntı yaşayabilir, eğer 8 tCK stabil ise SD-DD Timing'lerini DR modüller için 6 tCK deneyiniz. DD, 4 DIMM doldurmadıkça aktif olmayacaktır ama genel geçer kural olarak bu 2 Timing eşlenmektedir.

Timing özelinde Diminishing Return denilen bir kavram bulunmaktadır. Timing'leri en başarılı şekilde sıkılabilen modüller, özellikle Hynix A-die özelinde böyle bir sıkıntı meydana gelebilmektedir. Gereğinden fazla bazı Timing'leri sıkmak performans kayıpları ve regresyon ile sonuçlanmaktadır. M-die ise genelde aşırı sıkmaktan ziyade bu Timing'lere voltaj(VDD-VDDQ) yetiremediğinden ötürü Diminishing Return uğramakta ve stabilite bozmaktadır. In-game %1 FPS Low değerleriniz böyle bir durumda düşüş gösterecektir. O yüzden dikkatli olmakta fayda vardır, stabilite testlerini geçseniz dahi A-die bir modülde belli sınırların altını zorlamamaya özen göstermelisiniz. M-die'da ise A-die kadar başarılı şekilde ve minimal voltaj ihtiyacı ile Timing'leri sıkmakta zorluk yaşama ihtimaliniz vardır. Her iki çip içinde Timing'lerin tablodaki gibi orta karar bırakılmasında fayda vardır. Öteki türlü oyunlarda %1 ve %0.1 FPS değerlerinizde anlık Drop'lar ve aralıklı Stutter, Frametime Spike yaşamanız imkan dahilindedir.

Hynix A-die özelinde tRDWR Timing'ini 14, tRRDL-tRRDS-tFAW üçlüsünü 6-6-24 zorlayabilirsiniz. Böyle bir durumda A-die bunu tolere edecektir. tRDWR Timing'i özellikle tWTRL ile beraber 14 bandına düşürüldüğünde VDDQ ihtiyacı ciddi artış gösterebilmektedir. VDDQ ihtiyacını rehberin ilgili kısmında paylaşılan ve Nitro menüsünde yer alan DFE Gain Bias 0-1 ayarı ile düşürebilmeniz mümkündür. Bu voltaj artışı özellikle frekansa da bağlı bir durumdur, tek isteği VDD değildir, VDDQ ihtiyacı da gözden geçirilmesi gerekebilir. Gear açık iken genelde tolere edecektir, voltaj ihtiyacı Gear kapalı 1T'ye göre çok daha düşüktür. Bu Timing'lerin Stress Test ve Benchmark'lar ile stabil olup olmadığını ve Diminishing Return göstermediğini tespit etmeniz gerekir. Faydasından çok zararı var ise daha gevşek halini kullanınız.

AM5 platformunda yabancı Buildzoid bahsettiği üzere tRAS sorunsalı mevcuttur. A-die için 48/80, M-die için 80 bırakınız. 30-40 arası değerler kesinlikle uygunsuzdur. 10 oyundan 5 tanesinde Stuttering sorununa sebep olmaktadır. Sadece A-die modüller tolere edebilmektedir Low tRAS değerlerini. İGPU açık iken Screen Flickering sebebidir. İGPU AM5 sokette 1:1 mod özelinde kesinlikle kapalı tutunuz, 1:1 mod stabilitesinde neredeyse en önemli adımdır. Rehberin ilgili kısımlarında bu durumdan bahsedilmiş ve kanıtları ile birlikte üzerinde durulmuştur.

Timing'lerin alternatif değerleri tabloda yanında belirtilmiştir, stabilite ve testi geçip geçmeme durumuna göre diğer alternatifleri deneyebilirsiniz. tRDRDSCL 4 değerini her kit ya da IMC yememektedir. Bu hususta ilk etapta 6000 MT/s özelinde 6 tCK değeri ile başlamak lazımdır. Sonrasında 4 tCK deneyiniz. tWRWRSCL özelinde ise 1:1 modda A-die modüller 1 yapabilmektedir. Muhtemelen IMC 1:1 modda bu Timing'i aktif olarak kullanmamaktadır. 1:2 modda ve yüksek frekansta ise tWRWRSCL 1 Boot etmekle beraber Stress testlerde hata üretmektedir. M-die modüllerde ise tWRWRSCL Timing'i 1 tCK asla Boot etmemektedir, IMC tarafından aktif kullanılmaktadır. Minimum 4 bırakınız, Gear açık iken 2 tCK tolere edebilir ama gereksizdir. Bir diğer Dimishing Return nedenidir. Bu hususta dikkatli olunuz, stabilite testlerini başarıyla tamamlasa dahi In-game Bench'te regresyon yaratmadığından emin olmak zorundasınız. Hem test hem Gaming şeklinde 2 türlü teyit etmeniz gerekmektedir. Timing özelinde böyle bir ayrım mevcuttur. Gereğinden fazla sıkmayınız. Gaming'e faydası çok sınırlı olduğu gibi anlattığım üzere çoğu senaryoda negatif etkisi bulunmaktadır.

TRP Timing'ini 1. jenerasyon 16 Gbit M-die'lar 32 yapamamaktadır. İstisnalar kaideyi bozmamakla beraber büyük çoğunluğu bu şekildedir. 6000 MT/s özelinde minimum 36 tCK bıraktınız tRP'yi. O şekilde denemelere başlayabilirsiniz. 2. jenerasyon 3 Gbit M-die ve H16A, 16 Gbit A-die ise çok yüksek oranda 32 tCK tRP verebilmektedir. Burada bu durum çok daha nadirdir. Bu Timing'in akıllarda tutulması gerekmektedir. Primary Timing oluşu sebebiyle hataların ve Boot sorunlarının temel sebebidir genelde tRCD ile beraber. tRP ve tRTP arasında bir değiş-tokuş mevcuttur. tRP 36 dahi yapamayan M-die'lar için tRTP 24 bırakıp tRP değerini 36 tCK tekrardan deneyiniz. A-die'da ise tRP 28-30-32, tRTP 8-10-12 genelde yapılabilmektedir. Gereğinden fazla sıkmak burada da genelde çok iyi sonuç vermemektedir. tRTP için 12, tRP için 30-32 tCK altı çok tavsiye edilmez. tRP için tCL+4 kuralına genelde uyulmaktadır. tCL 28 için tRP 32 bırakınız. H16M, tRP 32 değerini veremeyeceğinden ötürü orada bahsettiğim üzere minimum 36 tCK deneyeceksiniz. tRTP 12 iken hata alırsanız ya da Boot etmezse de tRTP 24 ile muhtemelen testleri geçecektir. Bu şekilde stabil edebilirsiniz.

TRCD özelinde konuşursak da Hynix'te 6000 MT/s'de minimum 33-34 tCK olabilmektedir. 33 tCK çok nadirdir, Watercool ve yüksek VDD isteyecektir. tRCD 34 yapmak isterseniz de yine Hynix'te ciddi MEM VDD vermeniz ve 7-24 aktif soğutma yapmanız gerekmektedir. O sebepten dolayı tRCD 36 bırakmanızda fayda vardır, çoğu kit için güvenli limandır. Hynix modüller, özellikle H16M, tRCD ve tCL için deve yüküyle MEM VDD istemektedir. H16A dahi 6000 MT/s CL28-34-32-48 Primary kısmı için çok yüksek ihtimalle minimum 1.5-1.55 VDD talep edecektir, CL26 için bu oran 1.6-1.65 VDD'lere kadar tırmanacaktır. tCL düştükçe bu durum daha da zorlaşmaktadır. Hem tCL hem tRCD ciddi oranda Hynix'te VDD talep ettiği gibi sıcaklıktan negatif etkilenen Timing'lerde başı çekmektedir. O yüzden dikkatli olunmalıdır, BSOD sebebidir soğutulamadığı senaryolarda.

TRCDWR Timing'inin ise sentetik testler harici katkısı çok sınırlıdır. 8 tCK çoğu zaman stabildir. 8, Register Limit'tir. Ryzen 7000'de PMU Training ve tRCDWR desteği bulunmamaktadır. tRCDRD ve tRCDWR eşlemeniz gerekmektedir, 6000 MT/s'de tRCD(RD-WR) 36 deneyiniz. 6000 MT/s 1:1 modda tRCD 36 değeri normal kullanıcı için sınır olacaktır. Altı çoğu modülde stabil değildir ya da ciddi VDD ister. Sıcaklık kaynaklı stabilliğini koruyamayacaktır, 7-24 aktif soğutma ihtiyaç duyar. Ryzen 9000'de ise tRCDWR haricen 8/12/16 deneyiniz.

AM5'teki yeni Training algoritması Bank Refresh Mode özelinde ise bahsettiğim üzere H16A ve H24M Normal Mode uygunken H16M sadece Mixed Mode uygundur. Bu kurala uymaya mümkün mertebe özen gösteriniz, öteki türlü alacağınız performans düşecektir ya da stabilite sorunlarıyla karşılaşma ihtimaliniz vardır. Bank Refresh Mode NORM iken tRFC1 aktifken Bank Refresh Mode Mixed aktifken tRFC2 ve tRFCsb(Same Bank) aktiftir. H16M özelinde NORM ve Mixed modlarını In-Game Bench ile kıyas edip ona göre bir tercihte bulunmanızda ekstra fayda vardır. %1 ve %0.1 Low FPS değerlerini takip etmeniz gerekmektedir.

VDDQ-VDDIO ise rehberin ilgili kısmında detaylıca anlatıldığı üzere sinyal voltajlarıdır. Mümkün mertebe 1.35V altına düşürmemeye özen gösterin. 6000 MT/s CL28 profiller için 1.4V sabitlemeniz yararınıza olacaktır. Bu voltajlar geniş bir aralıkta stabildir ve testlerde hata vermez fakat gereğinden fazla düşük kaldıklarında çoğu oyunda Drop ve aralıklı Stutter sebebidir. Akıllarda tutulması gerekir. 1.4V aktif soğutma olmadan dahi 7-24 güvenlidir. Hynix modüller için güvenli voltaj sınırları rehberin ilgili kısmında kullanıcılara aktarılmıştır. MEM VDD 1.4V eğer 6000 MT/s CL28 için yetersizse 1.42 ve 1.45V deneyiniz. 1.435V DDR5'te çoğu kartta limittir, bu limiti aşmak istiyorsanız HVM(High Voltage Mode) açmanız gerekmektedir. Herhangi bir zararı bulunmamakla birlikte HVM açtıktan sonra VDD-VDDQ ve VDDIO özelinde girdiğiniz değerlere özen gösteriniz. Mümkün mertebe yanlış değer girmeyiniz. 1.45V 7-24 aktif soğutma yokluğunda dahi güvenlidir. Aktif soğutma uygulamıyorsanız eğer 1.5/1.52V geçmemeye özen gösteriniz. Aktif soğutma dahilinde sonrasında H16A için 1.55-1.65V ve tRCD 34, tCL 24/26, tRP 30 denemelerine başlayabilirsiniz. Diğer türlü sıcaklık kaynaklı hata üretecektir, hata vermek dışında herhangi bir fiziksel zarar Hynix modüllerde bu aralıkta söz konusu değildir. Bu artık çok nettir, Hynix modüller için güvenli sınırlar net şekilde belirlenmiştir. Aynı şekilde tREFI 65.535 yapmak istiyorsanız da 7-24 aktif soğutma uygulamak durumundasınız. Bu Timing'ler(tRFC,tREFI,tCL,tRCD) uygun biçimde aktif soğutma uygulanamadığı senaryolarda BSOD sebebidir.

Rehberin ilgili kısmında bahsedildiği üzere bazı Corsair modüller, özellikle Vengeance serisi, PMIC Locked gelmektedir. Renesas PMIC kullanan bu modüllerde şu an için AM5 sokette HVM(High Voltage Mode) açsanız dahi 1.435V limitine takılmaktasınız, voltaj kilidi mevcuttur. Bu sebepten dolayı böyle bir senaryoda A-die ya da M-die oluşu bir anlam ifade etmeyecektir. 6000 MT/s CL28 ötesi görülmesi neredeyse imkansızdır. Diğer Richtek PMIC'lerde ise HVM açıldığı takdirde sadece 2.07V PMIC limiti mevcuttur. Şu an için normal koşullar altında ötesi görülememektedir. 2V civarında IC'ler Watercool ya da LN2 harici patlamaktadır. Scaling genelde PMIC limitine kadar devam etmektedir, 1.85V ve üzeri günlük kullanımda ciddi tehlike arz etmektedir. A-die için 1.75V aktif soğutma dahilinde geçmemeye özen gösteriniz. M-die için ise 1.65V ve üzeri garanti değildir. Genelde Scaling durdurur. H16M, 2 Gbit M-die çok yüksek oranda 1.7-1.75 VDD arasında Scaling durdurmaktadır. 1.8V nadirdir, seçmece M-die'lar 1.82V civarında sonlanmaktadır. A-die için belirli bir limit yoktur, 2.07V limiti dahilinde Scale olabilmekle birlikte 1.85V ve üzerinde uzun vade günlük kullanımda degradasyon ve 2V civarında LN2 haricinde modül arızaya düşme ihtimali mevcuttur. Günlük kullanımda H16A için 1.75V, H16M için ise 1.65V geçmemeye özen gösteriniz. Aktif soğutma 1.5-1.52V üzerine 7-24 uygulanması gerekmektedir, sıcaklık kaynaklı hataların önüne geçmek ve uzun vade stabilite adına bu durum elzemdir.

BONUSLAR​

ASUS kartlarda H16M M-die 2x16 SR 6000 MT/s Manuel Tuning ayarları​

ASUS kartlarda S16B Samsung B-die 2x16 GB SR Manuel Tuning ayarları​

MSI kartlarda Hynix 2 Gbit IC 2x32 GB DR 6400 MT/s 1:1 mod ayarları​

MSI kartlarda Hynix 2 Gbit IC 2x16 GB Single Rank/Dual Rank 6200 MT/s CL26 1:1 mod ayarları​

Meraklısına, Hynix 2 Gbit IC 2x16 GB Single Rank 6000 MT/s CL24 1:1 mod ayarları​

Meraklısına, Hynix 2 Gbit IC 2x16 GB Single Rank 8000 MT/s CL32 1:2 mod ayarları​

Test Araçları​

AM5 sistemlerde RAM Test için Windows ya da OS ortamı yeterlidir. USB'den Boot şartı bulunmamaktadır. Bellek temizliği sonrası Memory Allocation ve hata tespiti konusunda bu programlarda herhangi bir kusur bulunmamaktadır.

Bench Araçları​

AM5'te güncelde kullanılan birçok popüler Benchmark yazılımı bulunmaktadır. Bunlardan başı çeken her zamanki gibi AIDA64 olmuştur. AM4 ve Intel'in aksine, AM5 platformunda AIDA verileri pek itibar görmemektedir. İşlemcinin Core ve Prefetch değerlerini yanlış okumakta, örneğin R5 7500F işlemcisini R7 9800X3D'den iyi göstertmektedir. Halbuki arada devasa fark vardır, AIDA bunu saptamakta yetersizdir. O yüzden AM5'te kabul görmemekle beraber artık Out-dated kabul edilmektedir, sadece genel fikir vermesi amacı ile kullanılmaktadır. Doğru verileri kesinlikle yansıtmamaktadır.

AM5 sistemlerde Manuel Tuning ile alakalı takip edebileceğiniz konular​

AM5 sistemlerde Manuel Tuning ve Timing ayarları için takip edebileceğiniz kaynaklar​

KAPANIŞ​

Lütfen bu rehber kapsamındaki güvenli limitlerin dışına mümkün mertebe çıkmamaya özen gösteriniz. Aktif soğutmanın önemini defalarca vurguladım, yine de paylaştığım ayarlar için kasa havalandırması yeterli ise aktif soğutma ihtiyacı yoktur. Aktif soğutma uygulayacak arkadaşlar çok daha iyilerini başarabilir, limitler aktardığım gibidir. Eski platformlardan, DDR3-DDR4'ten kalma hurafelere lütfen itibar etmeyiniz.

Bu rehber yıllardır süregelen deneyim ve tecrübe üzerine inşa edilmiş olup paylaşılan ayarların da aynı şekilde hepsine kefil olduğumu belirtmek isterim. Şimdiye dek forum ve forum dışı olmak üzere yüzlerce sistem ayarladım, eğer bahsettiğim koşulları karşılar iseniz uzun vade herhangi bir problem ile karşılaşmayacağınızı garanti ederim. Herhangi bir değeri eksik ya da yanlış girerseniz de Boot etmeyecektir, 2-3 Train sonrası Safe Mode ya da POST Failure ekranına atacaktır. Eğer hiçbir şekilde girilen ayarlar sonucu sistem Boot etmezse de rehberin ilgili kısmında Clear CMOS işleminden söz etmiştim.

Aklınıza takılan her türlü soruyu sorabilirsiniz, lütfen soru sormaktan çekinmeyiniz. Buraya kadar okuduğunuz ve sabrınız için teşekkür ederim. Herkese iyi OC'ler(Tuning'ler) dilerim.